INTERVIEW WITH AUTHOR NGUYEN MANH TRINH TALKED WITH AUTHOR NGO THE VINH

NGUYEN MANH TRINH [NMT]:  Please tell us your life history.

NGO THE VINH [NTV]:  I was born in 1941 in Thanh Hoa province.  That's not where my family originally comes from, but a place where my father was teaching school then.  I graduated from Saigon University's Faculty of Medicine in 1968.  During my medical training, I joined the editorial staff, initially as general secretary, then as editor-in-chief, of the monthly magazine Tinh Thuong (Compassion) produced by students of the Faculty from 1963 until the magazine was suspended in 1967.  After graduation, I served as Chief Surgeon of the 81^st Airborne Ranger Group.  Some years later, I received special training in Physical Medicine and Rehabilitation at Letterman Hospital in San Francisco.  Upon returning to Vietnam, I worked at the Military Medical College.  After 1975, I was imprisoned in different re-education camps for three years.  I then returned to Saigon where, after a time lapse, I worked at the School of Physiotherapy and the Saigon Rehabilitation Center.

            In 1983, I arrived in the United States, where I underwent five years of re-education – with a difference this time: it was voluntary – the aim of which was to become qualified to practice medicine in my adopted country.  In the beginning, I volunteered as an orderly at a hospital and did some odd jobs for minimum wages after normal working hours.  Eventually I succeeded in becoming an intern, then a resident physician in SUNY Downstate at Brooklyn, New York.  Subsequently, I was certified by the American Board of Internal Medicine, and at present I work at a hospital in Southern California.

 

NMT:  How did you begin your literary career?  Are there noteworthy memories associated with it?

NTV:  My father was a teacher of literature.  At an early age I already had good opportunities to read books, mainly from my father's book case.  My father died a year after the 1954 mass migration to the South, when he returned for the second time to Hue city where he taught at Khai Dinh high school.  He was survived by my mother, my two elder brothers, and myself.  I left home early, and lived in a university dormitory as soon as I got out of high school.  A whole new world was opened to me then, with so many contradictions between dreams and reality.  Against such a backdrop, May Bao (Storm Clouds, 1963), my debut novel, was written and completed when I was twenty-one.  It carries many dreams and aspirations for the future, and unwittingly it also prefigures a journey full of hardship whose desired destination is never reached.

            The one notable memory in relation to the "Storm Clouds" manuscript during that time involved the Ministry of Information where, for the first time ever, I was lectured to like a school kid by the Chairman of the Censorship Committee.  He told me about the responsibilities expected of a writer who is obligated to reflect the bright side of society, not the wrong dark side of it.  Naturally my own view of writing differed from his, and time has done little to alter this.

 

NMT:  You were a student much involved in political activity, a doctor serving in a battle-tested corps of the ARVN, and a writer who up to the present has remained deeply concerned for the lot of the homeland.  How have those different "beings", or different roles influenced your way of thinking and your style of writing?

 

NTV:  While still a student, like my peers I was mindful of social issues.  I believe that aspirations and struggle for social equality is a dream shared by youths.  Of course it's never a simple matter to find a path to reach that dream.  Inevitably from different perspectives and from diverse ways of action arise confrontations and varying persuasions.  In a general sense, allowing oneself to merge into that common flow of socially-concerned activities can be construed as involvement in politics.  However, if politics is defined in terms of opposing cliques and sides, then I have not participated in it, and will not want to allow myself to walk that thorny path.

            To choose medicine from among different fields of study is often likened to committing oneself to being "a student for life".  But then, whether you like it or not, you must graduate after seven years of study and put an end to your student life, and, under circumstances then prevailing, become a military doctor like myself.  At the time of my graduation, the Vietnam War was at its height, and a few doctors on the battle front had been killed.  Even as a requisitioned doctor, I chose to serve in the Vietnamese Special Forces whose area of operation was the Central Highlands.  The choice stemmed from a predestined affinity between myself and the Thuong peoples, an affinity that had been formed back in my student days.

            So you can see, all those different "beings" are but one, a consistent one at that, marking different passages of my life.

 

NMT:  How do you see the difference between a doctor writer and a writer doctor?  Which of the two designations is more suitable in your case?

 

NTV:  A few days immediately after I had carried a rucksack to join my battalion, two of its companies were mobilized to reinforce a friendly unit.  As a rule, only the medics attached to the companies and a medical assistant officer were required at that level of military operation.  However, at the airport, the Major who commanded our battalion asserted his authority over me through a brief verbal order, "First-lieutenant, get your equipment ready and join the operation today."  He emphatically addressed me only by my rank.  In any event, I had prepared myself for such a call to action, therefore I was very calm and actually took pleasure in participating for the first time in a smooth and full-fledged operation.  Though a military career was not my choice, I understood very early on how military life should be conducted.  In my opinion, the most important issue is self-discipline.

            A number of my colleagues make a clear distinction between lieutenant-doctor and doctor-lieutenant.  But that was not an issue to me then, nor is it now.  No matter which way that Major chose to address me, I remained the surgeon whose responsibility was to take care of the soldiers in my unit.  I think by that little episode I've answered your question relative to whether one should call me a doctor writer or a writer doctor.  Whichever manner one combines the words to designate an author, such a designation by no means assures the literary quality of his work, even when we're talking about the work of an established writer, don't you agree?

 

NMT:  Is there reciprocal support or conflict of interest between profession and predestinate career, like between the profession of a medical doctor and the career of a writer?

 

NTV:  Since I like both my medical profession and my writing career, for me they are supportive of each other.  In my medical practice, everyday I'm in touch with those selves that are not myself.  I face not only sicknesses but also the sick, each with his own circumstances, and the rapport sometimes would give me the benefit of accompanying them to climb up the steep slope of life and death which confronts each of them at a different time in their life.

            Previously, writers in North Vietnam were on the national payroll and thus financially supported by the government to do field work in factories and mines and in the countryside, so as to gather material for their writing.  Whether you like it or not, the medical profession is not markedly different from daily rounds of field work where experiences and emotions are aplenty, piling up, waiting for expression.  Unfortunately, I have little time to write about them.  In my case, the conflict between a medical profession and literary creation lies in a very tight and unbalanced schedule.

 

NMT:  When writing, do you ever ask yourself what you write for?  Among your characters there are many soldiers of truly modest low rank.  Is it your view that they represent those in the Vietnam War who most deserved mention?

 

NTV:  I only felt the need to write when inspired by a certain situation that moved me.  For example, the story entitled 'A former ARVN Medical Corpsman' was prompted by an occasion after 1975 when I met a former medic.  Having been discharged from the army, ironically, he stepped on a mine in his family's rice field and lost one of his feet.  That courageous sergeant had survived so many fierce battles, many times being inserted into enemy territory to come out unscathed; but after the war was over, he was dealt such a terrible fate.  I remember that during the meeting, we didn't have much to say other than reminding each other to take care of ourselves.  Through his voice and the way he looked at me, it seemed that he had not abandoned his habitual penchant for forgetting himself while caring for the welfare of others, including me, treating me exactly the same way he had done, when I was his superior.

            I hope to be able to write more about such ordinary but also significant people who fought the Vietnam War.  You may say that writing is to liberate oneself from memories, but in actuality it's to relive the emotions a second time.  That's happiness, but also hard work.  And there's always joy during the process of creation, not only in the completion of a manuscript.

 

NMT:  For further elaboration, what is your aim when writing?  To become famous, to express your feelings and emotions, to share your ideas and thoughts with others, or…what?

 

NTV:  To me fiction represents life circumstances as viewed through the prism of the imagination of the writer.  Every author hopes that his readers participate in the life of his work.  Having your writing unread is no different from displaying a painting to no viewing audience.  Despite the fact that once a work is completely written and published, it has its own destiny and its own journey out there in the public domain, what we call feedback from the audience – how they share or respond to ideas and feelings in the work – cannot but exert some impact on the author.

            When entering the literary arena, I was not blessed with the same experience enjoyed by many other writers, namely to start with publication in newspapers and journals of a number of short stories, from there to be encouraged further in creative writing until being recognized as an author.  Indeed, I had not had any short story published before "Storm Clouds", my first novel, was completed.  And even then the motive for writing had nothing to do with the illusion of seeking fame.  Fame in this case is like a medal to a soldier: if he is courageous when engaging in battle, certainly it's not because he's motivated by a wish to gain a medal.

 

NMT:  How does life at present, always with a tight schedule, affect your creative writing?

 

NTV:  After 1975, in Vietnam, even as one always talks about eight precious hours of labor everyday as exemplified by model workers, it seems that there's still enough spare time at one's disposal, more so than is the case here in the U.S.  Americans don't seem anxious to become model workers.  They work only to wait for the coming of Fridays – when TGIF, 'Thanks God It's Friday', is uttered in great relief – and to welcome long weekends.  Trying to assimilate ourselves into this mainstream, we seem to have the impression that we have less time for what we love to do or need to attend to.  Our pleasure of watching coffee drip leisurely through a tiny one-cup filter every morning has been replaced by instant coffee consumed unfeelingly while driving a car to work, just before plunging into the eight precious hours of labor.

 

NMT:  Let's return to the '60s when you were with the magazine Tinh Thuong and engaged in student activities.  What do you think about the role of the magazine as well as that of various student-and-youth movements during those turbulent years?

 

NTV:  The time spent at the Faculty of Medicine truly constituted "youthful years" in my life.  I was preoccupied not only with my studies, but also with extracurricular activities: functioning in student representative committees and working with friends for care of Tinh Thuong.  That magazine was born in the special time and circumstances immediately after the November '63 dramatic event which put an end to President Diem's regime.  Almost all other faculties of Saigon University also published periodicals during that time.  We students at the Faculty of Medicine took that name for our magazine because "compassion" is the sentiment suitable to the mission of medical doctors.  We started with a rather large editorial staff featuring Pham Dinh Vy and Nguyen Vinh Duc as the first publisher and editor-in-chief, respectively.  It must be said that from the beginning to the end when the magazine was suspended, there appeared many different tendencies or inclinations among us.  Counted among adherents to the academic tendency were Nghiem Si Tuan (who was a Red Beret M.D. killed at Khe Sanh after graduation), Ha Ngoc Thuan and Dang Vu Vuong.  Politically-oriented were Pham Van Luong, Pham Dinh Vy, and Truong Thin, whereas Tran Xuan Dung and Trang Chau leaned toward literature and the arts.  I myself covered student activities.  There were many more of us writing on diverse topics: Tran Xuan Ninh, Le Sy Quang, Tran Dong A, Tran Doan, Vu Thien Dam, Dang Duc Nghiem, Nghiem Dao Dai, Do Huu Tuoc, Duong Thien Dong.  And mention must also be made of articles contributed by writers from other faculties.

            Even though Tinh Thuong was called a student magazine, it was not infrequent to see appear in it contributions by faculty members like Dean Pham Bieu Tam, professors Tran Ngoc Ninh, Tran Van Bang, Nguyen Dinh Cat, Ngo Gia Hy... Layout was done and cartoons provided by two talented home-grown artists, Liza Le Thanh Y and Kathy Bui The Khai, while very beautiful covers were contributed by artist Nghieu De.  Initially, the magazine depended for its existence entirely on advertisement fees collected from pharmaceutical companies, and on its sales within the medical student population.  But later, when the readership expanded beyond the student circle to the general public, it became financially self-supported.  We even had our own office on Nguyen Binh Khiem street where the editorial board worked and held meetings, where we received visiting international student delegations and foreign correspondents.  Among them I still remember Takashi Oka, who was a reporter for The New York Times in Vietnam at that time.  Moreover, within our modest means, the magazine was able to send reporters like myself to Central Vietnam, to the Central Highlands for special on-the-spot reporting.  Some memories connected to those field journeys are imprinted in my mind: Quang Ngai in white mourning shrouds after the biggest ever flood in Central Vietnam; the first U.S. Marine unit landing in Le My – ‘Tears of the Americans' as the name is literally translated – in Da Nang; life in the ancient capital of Hue when students occupied the city's radio station; and especially my several trips to Pleiku, Kontum, and Ban Me Thuot, to follow closely the uprisings of the Thuong who belonged to the FULRO movement – Front Unifié de Lutte des Races Opprimées, or United Struggle Front for the Oppressed Races.

 

NMT:  Being a medical student heavily burdened with your studies, how did you manage to have time for those projects outside the medical school?

 

NTV:  Truth to tell, at that time I was not exactly a model medical student in the conventional sense of the word within academia.  I should have graduated earlier.  But even in my fourth year I still had the intention of dropping out so as to devote myself full-time to journalism, which I was very passionate about.  Recalling it now, I cannot but thank one of my elder brothers for having advised me to finish up the remaining two years of medical school.  His argument was that upon graduation no one could prevent me from doing what I would like to do.  And so I completed medical school, and subsequently fulfilled the duties of a doctor while still having an opportunity to pursue writing.

 

NMT:  As you mentioned before, it seems that during that period, one could not find any faculty within Saigon University that did not publish a magazine or bulletin: from the one published by the Faculty of Pharmacy to the others produced by the Faculty of Letters and the Faculty of Law, and by the General Union of Students…Do you have anything more to add about the student magazine Tinh Thuong?

 

NTV:  In my opinion, that the magazine survived for a length of time was itself our primary success, even though we had our share of problems in internal operations and relations among the editorial staff, in addition to pressures from the outside meant to manipulate it.

            With regard to the content of the magazine, now, when having a chance to look back, I recognize that besides regular columns on current affairs which addressed political, social and cultural concerns of the time, there existed also works of more enduring value which were serialized in all issues, but which were incomplete because Tinh Thuong was suspended in August 1967.  I still remember the names of some of those works, like "History of Medicine" by Ha Ngoc Thuan, a translation of a well-known short story collection from German by Nghiem Si Tuan and Nguyen Vinh Duc, and "Nuoi Seo" (Nursing a Scar), a social novel by author Trieu Son of which the only copy left after his death in the 1940s had been kept by Professor Tran Ngoc Ninh – which unfortunately is now lost.

            It's incredible that almost thirty years have gone by since the suspension of Tinh Thuong.  If the magazine has produced an echo and borne some fruit, such success should be credited to all medical students in the aggregate, and not to any particular individual person.  Indeed, the most precious experience which we gathered during that time was the democratic way of operation and unity among us in the spirit of university autonomy.  In the internal situation of the editorial staff, there existed many different leanings which at times were in opposition to one another, leading to arguments and even overt polemics that were thought capable of causing a break-up, but thanks to our mindfulness of responsibility toward the survival of the magazine – a symbol of democratic activities – we eventually reconciled to a common denominator: the magazine as an open forum, a free platform for expression of different opinions on all issues, political, educational, and social.

            I cannot forget the extremely chaotic times during the years following 1963, marked by a series of street demonstrations, one provoking the next.  The compound of the Faculty of Medicine was a cradle for activism.  Typical were the polemics, which I remember well, taken up by two men among the editorial staff.  While Bui The Hoanh advocated operation in a peaceful manner, Ton That Chieu was inclined to support agitation movements.  Both presented sharp and persuasive arguments for their positions.  Their war of words spread to the press outside of the Faculty.  Neither won, even as each commanded a following.  And to me that truly was an instance of democratic working.  At present both men live in the United States.  There seems to be a rapprochement of sorts between them in terms of their views and evaluations of the current situation of Vietnam.

 

NMT:  How would you describe the student and youth movements at that time?  Was there any controlling or manipulating power behind them?  What sort of lesson would you cull from the 1960s?

 

NTV:  In my view, thanks to honest motives, anywhere and any place student and youth movements easily draw people's support, and their role is always like an enzyme that vivifies society.  In Vietnam, the various movements did not constitute a political force in the proper sense of the term, but they were truly a pressure that impelled progress on the road toward democracy.  In general, these movements demanded democracy, university autonomy, and social equality.  All formulas of action were experimented with.  Though their impact on society was limited, there's no denying the positive aspect which is that those young people's strength and will were put to test, and I was not surprised to see that so many years later they still found it easy to come together and work for a common cause.

            However, as you can imagine, at any time and under whatever circumstances, there was no shortage of "young opportunists".  Though of a small number (they were either seduced by others to join the movements, or they joined them on their own initiative), ironically this minority was the strongest divisive element causing loss of faith among the general public.  Perhaps one needs to draw lessons from the student and youth movements during the most confusing years after 1963, which, with lots of anger and agitation, ended like an unfinished dream.

 

NMT:  Having gone through so many changes, at this moment do you have any thoughts that differ from what you held in that time now in the past?  Do you still like to write about that war?  And do you view it as a page of history that has been turned, or do you still consider it an issue of pressing concern for us nowadays?

 

NTV:  That war has been relegated to the past for more than twenty years now.  It's not exactly wrong to say that it's like a page that has been turned.  But the issue that can be raised is: What lesson have we derived from that page drenched with blood and tears?  Naturally we want to orient ourselves toward the future, but the point is, How do we step onto a new page of history, without repeating the mistakes that we and our younger generations are paying for?  And how can we say that the Vietnam War has been assigned to the past completely?  From my own experience, not a day goes by without one or more Vietnam veterans being among my patients: there were wounds inflicted by shrapnel of the B40 and bullets of the AK being lodged in their jaws and throats, wounds that are still causing them pain after more than twenty years.  They still remember and talk about Khe Sanh, Loc Ninh, Cua Viet, places where they survived ragingly fierce battles.  A few vaguely recall phrases that entered the GI vocabulary like 'dinkidau', crazy and mad, derived from the Vietnamese dien cai dau, which was perhaps learned by American GIs from Vietnamese bar girls in establishments that mushroomed around American barracks back then.  Some patients even refuse to let me examine them, for fear of flashbacks of horrendous experiences they went through in Vietnam.  Looking at them, I can not but think of former ARVN soldiers and disabled veterans who still live in our home country, who are completely disregarded if not maltreated by the new regime.  Their pain certainly is a thousand times sharper and deeper because of that.  So, as you can imagine, in no way one can truly leave the war that is thought to have gone into oblivion more than twenty years ago.

            As to my thoughts and view at present, they're not dissimilar to what I held during that time in the past.  The only difference is, I view the war more calmly and want to explore more deeply the reasons behind it.  It's not correct to say that I like to write about that war.  On the other hand, memories of it will haunt me for the rest of my life.  Reading and writing to me means an exploration of The Vietnam Experience.  When reading articles in the press about the time past, I have a habit of collecting them if I find in them a few details that may shed light on nagging questions concerning the Vietnam War.

            Let me digress here.  Maybe you remember the 1954 refugee migration from North to South Vietnam.  I was only thirteen then, and perhaps you were even younger.  There was impressed upon me the image of the young American doctor named Tom Dooley who, newly graduated, volunteered to go to Vietnam where, from 1954 to 1955, he dedicated himself to serving refugees in transitional tent camps in Hai Phong port, those refugees waiting to depart for the South.  The image was as beautiful as that of an idol.  His work entitled Deliver Us from Evil, published after his return to the U.S., was a bestseller, touching the hearts of Americans.  Afterwards, Dooley again volunteered his services, this time in northern Laos, where he built a hospital to care for poor and disabled children.  At that time he appeared no less than a version of Schweitzer in Asia, a shining idol in the eyes of young generations about to step into the field of medicine, myself included.  That idolatry continued until 40 years later when those who had collaborated with Dooley revealed that he was but a doctor discharged from the American navy when his homosexuality was discovered.  Then he volunteered to become one of the first tools of the CIA in a large-scale strategic system which was designed to spread propagandistic false information in preparation for the U.S. to subsequently embark on her adventure into a turbulent area of Asia.

            Another example comes to mind.  More than forty years after Tom Dooley's arrival in Hai Phong, we had to witness the scene of McNamara walking unsteadily over pavements of Hanoi on his way to see General Vo Nguyen Giap to whom he posed the question of whether or not there indeed had been the claimed incident of attack against the American ship named the Maddox.  After a million Vietnamese and about sixty-thousand American soldiers had been killed, he came around admitting that he himself and America as a whole had been wrong, very wrong in interfering in the affairs of Vietnam.  So where was the truth behind the Vietnam War?  Hypocrisy and false propaganda are the essence of communism, but how about our allies?  If we do not engage in looking backward – “In Retrospect”, to use McNamara's words – and meditate on past events, won't we again be faced with the irony that Vietnam, after having once experienced the tragedy of being an outpost of the free world, in a future not far from now may again be honored, for a second time, as an outpost to prevent Chinese expansionism?

            As you can see, on the page of history that has been turned is deeply buried "a death of illusions", which our generation and future generations cannot but seek to understand.  Post-Vietnam syndrome doesn't pertain to the Americans alone; it applies to us Vietnamese as well.  "No More Vietnams", "Vietnam Never Again" should be a constant reminder for the younger generations of Vietnamese leaders in the future, both inside and outside the country.

 

NMT:  Do characters in your works May Bao (Storm Clouds), Bong Dem (Darkness of Night), Gio Mua (Seasonal Wind), and Vong Dai Xanh (The Green Belt) bear a slight resemblance to the real person and the real life of their author?  In The Green Belt for example, one finds abundantly projected events and social reality as they existed around the time you wrote it.  In light of that, what's the ratio of fictional elements in your works?

 

NTV:  You are correct in saying that the then current affairs and reality make their appearance very frequently in my fiction, typical of which is The Green Belt.  But that's not a reportage as is commonly known in journalism.  Indeed, The Green Belt embodies many details drawn from real life, but in the process of creation these were sifted and selected by the author's perception so that their overall interconnections can be seen, leading to a reality in fiction.

            Looking back, I remember that at that time there was no shortage of news articles dealing with upheavals in the Central Highlands.  In fact, the magazine Tinh Thuong ran the reports I then wrote on this problem area.  I was deeply moved by the tragic conflict between Kinh and Thuong peoples, but at the same time I also thought that it was a big issue on the national scale.  Thereupon, instead of writing a reportage, I projected the collected data as literary images in a novel which I thought would have a more lasting impact on the reading public.

            I began writing the novel right from the time when, as a special reporter for Tinh Thuong, I had many occasions to go to the Central Highlands and witnessed bloody uprisings associated with the FULRO movement. That conflict was devastatingly complicated, bordering on illogicality, which involved Vietnamese of different ethnic groups in both lowlands and highlands, the Americans, the communists, and also the French.  Tinh Thuong devoted a few special issues to this subject, following and analyzing the events by subsuming them under a thematic slogan: "Central Highlands: a Horse Cart with Three Drivers upon It".  The Green Belt, in truth, depicts a no-less-tragic war that was forgotten within the Vietnam War, the latter most intensely discussed in the history of the American press.

            I still remember one detail in connection with the theme of the novel.  Through the courtesy of Tap San Su Dia (Journal of History and Geography) in Saigon, I received a long letter from Professor Hoang Xuan Han, a respected Vietnamese scholar living in France.  He shared my concern with the ethnic issue in Vietnam and expressed an attitude quite distinct from that of the American researchers who had visited and consulted with him.  To me, the matter of ethnicity and regionalism in Vietnam is not a thing in the past.  It's still a painful wound which needs to be healed by a far-reaching vision, by adequate concern and attention from future leaders of Vietnam.

            Coming back to The Green Belt, I was able to complete it during the time I served as Chief Surgeon of the 81^st Airborne Ranger Group.  The work was published in 1971, a significant portion of it having been deleted partially by myself and partially by the Bureau of Literature and the Arts in the Ministry of Information.  Regrettably, after 1975 the complete original version of the manuscript was lost.

            The novel takes the form of a first-person narrative.  As you know, even though the narrator speaks as "I", this "I" does not stand for the author.  The protagonist is a talented painter who very much resembles artist Nghieu De, a good friend of mine.  The only difference is he gives up painting and switches to journalism where he finds himself drawn deeply into the tragedy that befalls the Promised Land in the Central Highlands of South Vietnam.  Readers often tend to identify the "I" in fiction with the author.  Recently, I received a letter from a former student now living in Australia who had just read The Green Belt for the first time.  He expressed surprise at having discovered through the novel that I'm also a painter.  As you see, I like painting very much, having painters for friends, but I've never learned how to paint.  The female character named Nhu Nguyen, whose presence though not prominent is felt throughout the entire book, can be considered the truly fictional part of it.

 

NMT:  Suppose someone were to put together a collection of short stories dealing with the Vietnam War from different perspectives, do you think you would contribute your work to it if invited?  Will you decline or accept the invitation?  Please give us the reasons for your preferred decision. 

 

NTV:  Your question brings to mind the book The Other Side of Heaven which recently came out.  It is indeed a publication of literary works about the Vietnam War seen from many angles – American, North Vietnamese, South Vietnamese – thus including "the third tear drop", to use author Nguyen Mong Giac's words, a reference to a number of stories by writers of former South Vietnam.  To be absent from such a collection would mean to have no voice and hence to be forgotten.

            In fact, there have been many authors writing about the Vietnam War: American, communist North Vietnamese, and naturally South Vietnamese.  It has been observed that the voice from former South Vietnam has produced little echo within the international literary forum, chiefly because of a shortage of translations into English, and even works originally written in English have not achieved noticeable success.

            In my opinion, the American publishing industry is regulated by the market economy.  Owners and directors of American publishing houses are very sharp in detecting what investment will bring them maximum profit.  Given the communist bamboo curtain that blocked the truth in favor of propaganda for so many years, the image of the North Vietnamese soldier, supposedly symbolizing the army of the people, was previously regarded mythical by many Americans.  The American reading public have the need to know the portrait of the North Vietnamese enemy who was capable of defeating great America.  In the meantime, they don't care to learn about the ARVN soldier who was described by the American press throughout the Vietnam War with a full range of negative attributions – to a certain level such a view seems to have served as a justification for their inability to win the war.  Generally speaking, literary products and art works coming from North Vietnam, including poetry, painting, and sculpture, will not necessarily have real value, but they certainly will maintain some power of attraction responding to the taste of the American public for some time to come.

            I don't mean to say that the American reading public do not know how to appraise literary works of value produced from the previous South Vietnam.  Only, it's obvious that there are hindrances related to marketing, which prevent those works from reaching them.  I strongly believe that when the post-Vietnam syndrome is gone for the American public, a work of literature of value, no matter which side of the Vietnam conflict it comes from, will have the proper place it deserves.

 

NMT:  What impact did the collapse of the South Vietnamese government in 1975 have on your real life and on your literary life, respectively?

 

NTV:  Ever since the 1960s, I had no illusion of an end to the war with South Vietnam coming out as the winner.  My judgment was not based on the thought that the enemy side was very strong; rather it had to do with weakness and decline of the South through a process of self-destruction.  Right on the first page of The Green Belt, I put forward an evaluation of the Vietnam War at that point in time, by saying: "When the Americans had moved beyond the advisory stage, everyone knew this was their war – a  war that had developed and was dealt with in the interests of the United States."  In spite of that realization, I could not help being stunned by the speedy collapse of the whole of South Vietnam while there were still a million well-armed ARVN men in place.

            I chose to stay, not to run away to another shore, only to witness the last days of ARVN soldiers.  Their traumatic experience did not lie in the last battle that they lost.  It was rather the humiliation and the overwhelming despair they felt in face of the cowardice displayed by their commanding officers and the military leadership as a whole.  It was somewhat fortunate that the war ended then.  Had it been prolonged, had there been more deaths and destruction, the end result wouldn't have been any different, given the low quality of leadership.

            Through sharing hardship with soldiers in battle, witnessing their shame and humiliation afterwards amidst a group of winners untidy and in not-much-better condition, I perceived it was a tragedy shared by both parts of the country.  Riding out such an earth-shaking event, how could I not feel a deep impact on my real life and my literary life?

 

NMT:  You're a soldier who writes literature.  Some people have observed that you did not simply depict military life but used that environment as an excuse to embark on addressing other issues more complicated and more of a strategic nature.  Do you consider that observation correct?

 

NTV:  I've never written in the name of a soldier.  Army life to me can be viewed as an aggregate of circumstances.  Even when I wrote about those circumstances, I didn't stop with simply depicting army life through fragments of experience as undergone by soldiers.  It's not that those fragments were not rich.  Rather, as you've noticed, they formed only a starting point from which I could generate an integrated view of other complex issues.  At times it would appear as though those issues were disconnected and spontaneous, but in fact they were connected in the context of causality within an evolving process, one being both regulatory and strategic.

 

NMT:  During the war you underwent much hardship, moving from one battlefield to another.  However, the element of anger can hardly be detected in your work, not even in the newspaper piece you wrote about inmost feelings of a combat soldier lost in the city amidst political turmoil.  Can you explain that?

 

NTV:  When choosing to work on battlefields, I did not view my engagement as hard and miserable.  If there was any hardship or misery, it was nothing in comparison to that suffered by soldiers during the war and in its aftermath, not to mention the tragic consequences that befell their families.  Having to live for a considerable length of time with adverse circumstances in the war, including sacrifices and deaths, only to witness a society filled with injustices, who would not feel anger and indignation?  Only, the manner of expressing it varies.  The day a soldier spends in the city away from his familiar combat environment seems to have been described rather frequently in literature of the former South Vietnam: in a tea house cum night club, or in a theatre, there often occurs a scene where a male singer or an actor is dragged away from the stage and attacked by some soldiers because he wears combat fatigues and sings a soldier's song while he himself is a draft dodger, so on and so forth.  I can understand and appreciate the anger of those soldiers, but in my view that singer or actor is also a victim.  The furious reaction by those soldiers is called, in psychological terminology, "displacement", or displaced response.  Angry with a slippery fish, the soldiers whack the cutting board, as a proverbial saying goes.  I'm not defending the soldiers' action, but at the same time I'm not a moralist to condemn it either.  As a writer, I want to explore hidden reasons rather than overtly expressed feelings.  You say the element of anger is rarely seen in my writings, but actually it's there.  Only, it takes a different form, and as always I'm situated at neither one or the other extreme.  Even at a young age, when trying my hand at writing through working as a student reporter, I kept a proper balance in what I wrote.

 

NMT:  Some time before 1975, you were summoned to court because of a publication.  How did that happen?  Can you relate it to the readers?

 

NTV:  As you know, our 81^st Airborne Ranger Group was a general reserve unit whose area of operation embraced the mountains and forests of the Central Highlands.  But members of the Group also proved to be excellent in battles that were waged in the city, an example of which was our wiping out concentrations of enemy troops at Cay Thi and Cay Queo in Saigon during the Tet Offensive of 1968.  Perhaps because of that, in 1971 the central government recalled this battle-tested group from the highlands to Saigon for the purpose of suppressing the series of demonstrations that had gone on for a long while in that city.

            As I remember it, it was also the time when reconnaissance teams of Airborne Ranger Groups discovered that the Ho Chi Minh Trail had become as broad as a superhighway on which supplies were being transported day and night all the way to the Tri-Border Area.  The trail was like a knife stabbing into the throat of that strategic border area in the highlands at that time.  From the President's Palace down to the General Staff office, no one could have been uninformed about this.

            Let me digress here.  Up to this day, I cannot understand why at that point in time there was no effort whatsoever, not even by the Americans with their surplus of B-52s, to eliminate that strategic target.

            Against that back drop, the 81^st Airborne Ranger Group was recalled to Saigon, as I have mentioned.  Instead of being surrounded by green forests, the courageous soldiers of the Group were confined to Tao Dan Park behind the Presidential Palace and adjacent to Hoi Ky Ma, the Equestrian Club.  They found themselves bewildered and lost, like wild animals deposited in the city.  They were given gas masks and bayonets and ordered to break up and disperse demonstrations.  But who were among the demonstrators?  They might be youths and students enthused with idealism; they might be hungry orphans and widows; or they might very well be war invalids – those disabled fellows who, at one time or another, had wielded their weapons and fought alongside these soldiers.

            Indeed, the soldiers found themselves posted in the heart of Saigon, surrounded by high-rise buildings bustling with prostitutes, next to the Equestrian Club where constantly were seen plenty of stud horses with their glossy rumps.  Those combat soldiers could not help but realize that in this life, not only the sorrowful war afflicted them; but more than that, in this motherland of theirs, no farther than on the other side of the fence, there existed a separate high society, magnificent and gloriously bright, wrapped in its detached happiness.  That separate society was a world alien to the soldiers, drenched with a pervasive fragrance and excessive consumption.  It was the world of those people who clamored for war while managing to stay above the fighting or to remain outside of it.

            "The Battle of Saigon" is the title of a short story written against that background, which ends with a moment of awakening for the soldiers who realize that besides the battlefield familiar to them, they have to face a more depressing frontline – which is defined by corruption and injustice in society.  That their foremost struggle is not in the border area of the highlands, but on the more challenging battleground right in the heart of Saigon.

            That story was published in the journal Trinh Bay (Exposition), number 34, in 1971.  And as expected, that issue of the journal was confiscated.  Both the author and the director of the journal were summoned to court for the crime of militating against the morale of the army and thereby benefiting the communists.  At that time I was with my unit on a military operation back in the Central Highlands.  Receiving the summons to Saigon, I appeared in a court of law as the accused in full military uniform.  Even though the whole affair evolved with all court rituals observed, I had the impression that I was in a play in which all actors, from the judge to the public prosecutor, no longer believed in the roles they played.  The press, including the military paper, followed the trial and published updates on developments as well as their comments.  All this led to a reversal of the normal situation, wherein the Ministry of the Interior found itself shifted in the view of the public from the position of prosecutor to that of defendant.  The authorities then seemingly realized that it was not to their advantage to prolong the game of mimicking democratic legal impartiality, and thereupon the trial was quickly concluded with a suspended sentence for the author and a large fine for the magazine.

 

NMT:  Before 1975, the government of the Republic of Vietnam imposed censorship and had firm measures to deal with transgressions exhibited in papers and other publications.  The present communist authority is more strict and more oppressive in this area of cultural activities.  Let me ask you, what do you think about the situation among the Vietnamese Diaspora?  Is there actually some unofficial channel of censorship which is very influential as has been mentioned by many writers?

 

NTV:  For a moment I was surprised at this question.  Is there really a system of censorship among overseas Vietnamese?  But then I knew what you mean.  Though living in a country full of freedoms, the writer is still under constant pressure from the public, from fellow Vietnamese immigrants.  In extreme cases, the pressure is expressed in the form of a gun that immediately and effectively silences the voice of the writer.  Less violent are newspaper articles and radio messages carrying heavy criticism, ascribing political colors that are not there in his work.  Even more deplorable is the practice of labeling the writer a communist sympathizer.  But in so far as I am concerned, if one believes in what one writes, if one believes in justice with all sincerity, and if one does not nurture the bad intention of doing harm to others, why should one be afraid and influenced by outside pressure?  And to submit oneself or not to outside influence depends on the strength and spirit of oneself as a writer.

            Looking into the overseas Vietnamese press, one recognizes that there really are very subtle forms of censorship or sanction.  One such is through manipulating the survival of the paper in question: reduction and withdrawal of advertisements.  That kind of threat is real when it comes from those groups having financial and economic power.  Concerning this, one should remember that this phenomenon happens not only within the limits of the new Vietnamese community; the American mass media is not free from the control of capitalist forces either.  The second type of censorship is achieved through monopolization of a paper by a person or group of persons who publish only their own articles and publicize their own opinions, who even in the name of freedom and democracy assume exclusive right to criticism and at the same time block and reject a dialogue with any other voices in their forum.

            In life, even in American society supposed to be most free, the choice of a particular attitude always comes with a price you have to pay.  I'm thinking much about the circumstances of a Phan Nhat Nam, a Nhu Phong, a Doan Quoc Sy – those writers with an eventful past, none of them struggling in the communist prisons for less than 10 years.  Had they died in prison they might have been honored as heroes; unfortunately, to use the word of author Thao Truong, after they survived the ordeal and chose to live abroad, they would easily be abused if what they expressed were not exactly to conform to what a number of people among the Diaspora expect.

            When in prison, at least it was clear to these writers where they stood, one position or its opposite, black or white.  Now that they are back in the outside world, they have stepped into a gray area amidst shouts of applause and of disapproval.  Their paths suddenly become complex and much more difficult to tread.  Thus, in no time and in no place is there a secure refuge for writers.  A writer with a chosen attitude finds every circumstance a challenge.

 

NMT:  Even today, the demarcating borderline between nationalism and communism still exists in both the thought and the actions of a number of people.  How about yourself?  Have you ever had the feeling that you are a stormy petrel, a bird that forewarns the coming of a storm, when your intuition predicted a few tragic events that befell our people?

 

NTV:  What borderline are you alluding to: the Ben Hai river, the 38^th parallel, or the Berlin wall?  Is there really an orthodox communist regime, or is it simply a feudalistic authoritarian system in Vietnam at present?  Communism is dead, and the capitalist model cannot serve as an example for Vietnam at the threshold of the 21^st century.  If you look toward the Asian dragons – Taiwan, South Korea, and Singapore – which model do you think fits Vietnam most?  There's a very clear borderline between democracy and dictatorship, including the kind of dictatorship promulgated by those who call themselves nationalists but who appear to be no less inclined to violence than did the communists previously.  A writer stands on neither side of that artificial divide.  Instead, he must look forward to the future.  If he is not one endowed with the power to foresee things, he should not be an obstructing force that blocks new visions for a renewed Vietnam.

 

NMT:  When writing do you ever see yourself standing on one side opposing the other side?  A writer must be a fighter also, must he not?

 

NTV:  I like the simple, almost rough sentence expressed by author Hoang Khoi Phong in an interview conducted by the journal The Ky 21 (21^st Century): "Just to be a writer is enough."  It's not necessary to affix a label or any phrase to a writer.  The debates that have wasted so much paper and ink, like that between "art for art's sake" and "art for life", or literature of commitment versus literature of fantasy, all are rather contrived, not of any help to both the writer and his audience.  Whether he likes it or not, the author's written lines are seen to embody his chosen attitude essentially born of independence and freedom of expression, two ingredients that also mark his dignity as of a writer.

 

NMT:  What do you think about cultural exchange between Vietnam and Vietnamese Diaspora?  Unilateral or bilateral?  At present and in the future?

 

NTV:  Whether it's a one-way or two-way exchange, we don't need any traffic policemen on either side to monitor the communication process.  The most important quality of literature and the arts is freedom of expression; therefore, any restrictions imposed by whichever side deserve condemnation.  To have published overseas those works that are banned in Vietnam is meant to not only serve the limited readership outside the country, but partially also to reach the reading public inside the country through avenues provided by current information technology.  Everyone can see that freedom of literature and the arts is not a gift that one waits to be given by the government; no matter where he might be, a writer has a price to pay for his chosen attitude.

 

NMT:  Have you read any works published in Vietnam?  Can you give us your general impression?

NTV:  Before 1975, during my student years and later, I always tried to search out and read books and papers published in the North, including books on literature.  Honestly speaking, to a certain extent, the North Vietnamese produced a number of good research works in the social sciences.  It was due to a collective effort on their part, coupled with direct financial support from their government.  Putting aside the so-called Marxist-Leninist research viewpoint, one should recognize that those published volumes contain a vast amount of data valuable to objective research works in the future.

            However, in so far as literature is concerned, in which creativity is of the essence, we cannot but notice that the contrivance of socialist realism has killed off real talent in the generation of writers and artists of the pre-World War-II period and their successors.  Having to create under constraints, adhering to the Party's ideology, it's not surprising that what they produced is a type of conformist literature, a whole garden of nothing but uniform marigolds, to quote Phan Khoi who was a member of the Nhan Van Giai Pham group of dissident writers and poets in the North in the late 1950s.

            Recently, in Vietnam one talked about Doi moi, or Renovation, then Coi Troi, or removal of restrictions, from writers and artists.  I like what writer Mai Thao said with regard to this phenomenon, that artists and writers are not pigs and chickens to be tied and untied.  Fortunately, at whatever place you can always find courageous writers who either form a movement like that created by the Nhan Van Giai Pham group, or who are independent individuals.  Even though they are not successful in their attempt to affect changes, they represent the light at the end of the tunnel, those who nurture hope and plant seeds of protest which mature later on.

            In the book entitled Thu cho Me va Quoc Hoi (Letters to Mother and the National Assembly) by Nguyen Van Tran, published by Van Nghe, an overseas publisher, in 1995, there is mention made of a gathering of "members of the Club of Former Resistant Fighters in South Vietnam, where forty men commemorated one man who had been of the Nhan Van Giai Pham group: poet Phung Quan who had died on the 22^nd of January 1995.  The living members prayed that the departed soul bear his anger while resting assured that the struggle for human rights and for freedom and democracy was being pursued without slackening." (p. 18)

            Someday, when a free and democratic Vietnam comes into being, people will not be able to forget the courage and sacrifice of writers.  I'm thinking in this regard of a memorial for the Nhan Van Giai Pham group built right in the cultural capital Ha Noi, at the exact place where the Lenin sculpture was previously set.  That would be a symbol of freedom for Vietnamese culture.  It would also serve to warn against and to challenge potential young dictators in the future.

 

NMT:  In your opinion, have there been changes related to literature in Vietnam following the economic and social changes?

 

NTV:  The term Doi Moi is no more than a figure of speech referring to an inevitable transformation process of communist societies, when the most important leaders themselves no longer believe in communist dogma.  In order to survive, they alter and patch up their inconsistent doctrines, and combine socialism with a market economy, like mixing water with oil, no matter how vigorously you stir them they refuse to blend.  But on the political level, it would be quite naïve of us, almost like wishful thinking, to demand or expect that they peacefully and smoothly transfer power to the people.  Who should be people in this context if not political organizations with real strength, both internal and external?

            The experience of Poland in Eastern Europe deserves our consideration.  Walesa, the renowned founder and leader of the Solidarity movement that organized free non-communist trade unions, was elected President of the Republic of Poland in 1990, winning victory over the communist party.  But only five years later, that very hero of the people was defeated, ironically through a democratic election, by a young former communist of a not-much-distinguished background.  But everyone knows that even though the communists returned to power in that country, there is no chance of restoring the old communist regime, because the communists themselves realize what has transpired is an irreversible process.

            Coming back to your question regarding changes in literature "after" economic and social changes in Vietnam: in my view, it isn't as if there were no writers as precursors to the renovation movement, though admittedly they were few.  Of note was the exuberant movement of the Nhan Van Giai Pham group that exploded on the scene at that point in time when the socialist stronghold was at its most solid stage.  Though the movement was crushed, in practice it succeeded in planting seeds of doubt not only among the public but also right in the ranks of cadres who were members of the Party.  From the Nhan Van Giai Pham group to subsequent dissident writers and artists, they all were stormy petrels, and in that light they truly and practically preceded renovation and helped propel the collapse of communism.  Of course, I don't take into account the type of writers serving the communist government, those who only put on the cloak of renovation on orders from comrade General Secretary.

 

NMT:  What do you think about overseas Vietnamese literature?  Are you pessimistic or optimistic about it?  And what's your projection of its future?

 

NTV:  Why should there be pessimism?  I have a habit, probably shaped by my medical profession, of looking at the half of a glass full of water instead of at the other half which is empty.  While still in Vietnam, could you ever have imagined such a scene of variegated publishing enterprises and activities in literature and the arts, in Vietnamese, as currently exists wherever the Vietnamese Diaspora concentrate and live?  Vietnamese press, television and radio stations all have developed spontaneously and independently, without any need for support from any government.

            Some people make a value judgment on the confused nature, the commercialization, and the low cultural level of those mass media activities.  But to be fair, we should give due credit to those activities for their role in maintaining and developing the Vietnamese language as it is used overseas.  Gradually we will have better newspapers and radio programs, and books of various genres that are more beautiful in both content and form, either produced by overseas writers or brought out from Vietnam.  Furthermore, we have the book-promotion reception that occurs rather frequently, every month, and sometimes even every week, which is a good tradition, one that helps to foster the author-audience relationship.  That is to say nothing of the influential effect that such activities have on cultural life inside Vietnam.

            Given the electronic facilities for information transmission these days – the computer, the fax modem, and the Internet – when Vietnamese books and articles have begun to appear online, I believe that all efforts of censorship from whichever side will become ineffective.  Therefore, I have a very optimistic vision of the future.  The Vietnamese language network on the Internet can't possibly run without inclusion of Vietnamese literature.  I want to suppose that if there was a second Nguyen Chi Thien, he would not have to risk his life running into the British embassy where he would seek help smuggling out of the country Hoa Dia Nguc (Flowers from Hell), a collection of his poetry of protest.  By the most simple method, he would be able to use a small diskette which stores not only his manuscript but also all available literature of dissent written by people inside Vietnam, and there would not be any difficulty exporting it abroad.  As for posting works on the Internet…Well, as an electronic expert yourself, certainly you have clearly visualized what that projected future is likely to be.

            Now, with a vision of "The Road Ahead" (to borrow the title of a book by Bill Gates), it's not too early for us to ask ourselves how to use that great freedom on the information-technology superhighway to our benefit.  Wouldn't this be a very interesting subject for the second round of interviews you will conduct in the year 2000?

 

NMT:  Do you think there is a standstill in the writing of overseas authors?  If you do, can you give some reasons why?  And if you see no indication of a deadlock, please also explain your thoughts on this.

 

NTV:  I don't think there is a standstill.  Isn't it possible that such an observation has resulted from people's placing too much hope in seeing great works of literature?

            When you stop and look at the situation of our writers, you must remember that the earliest date of their arrival in the U.S. was only 20 years ago.  There followed batches of them since then.  All of them have had to start from the beginning; they have had to adjust to a new way of life – the length of time required for re-settlement being reckoned in terms of years.  Uprooted from the homeland, arriving in a place quite unfamiliar and alien, having spent not long enough a time in their adopted country, and seeing their free time reduced almost to non-existence by unavoidable preoccupation with the practical matters of survival, they can't be expected to immediately produce good and substantial works.  I think such an expectation is an excessive demand on writers and artists.  To my knowledge, at present there exist talented authors who don't announce any grandiose plans for writing, who are quietly and patiently laboring on substantive works that they have long nurtured.  Moreover, based on common experience of the aftermath of any war, one should realize that a sufficient distance in time is necessary for past events to settle before one can hope to have great works drawn from them.  Indeed, a distance both in time and space is essential for a panoramic view of experience.  Many people are worried about the future of Vietnamese culture abroad, when the second generation of Vietnamese immigrants will soon be completely assimilated into the American mainstream, the majority of them forgetting their mother tongue and having no necessity to read printed works in Vietnamese.  It is believed that when that situation reaches a pinnacle, the dilemma as to whom to write for will be a type of negative feedback to overseas writers.  I myself have a different idea: the Vietnamese language will persist in the Vietnamese Diaspora and will develop further when it targets and is determined to serve the more than 70 million people inside Vietnam.

            I also want to refer to the image presented in the LA Times of the American Secretary of State's visit to Hanoi after normalization of relations.  He was aware enough to seek a dialogue with students and youths as symbolic of a future Vietnam.  Witnessing that scene in the Vietnamese capital, 20 years after the defeat of the Americans, an American journalist expressed his impression that only now did Americans win the war in Vietnam, not by the use of firearms but through the agency of a body of entrepreneurs who, equipped with laptop computers, freely enter and exit Vietnam with the aim of building a network for a market economy.

            Then I think of the role of two million Vietnamese living overseas.  Gone is the time when anti-communist resistance armies were organized, when establishment of a government in exile was advocated, a government in name only without any substance, as everyone knew.  Instead, the strength is vast knowledge of science and technology exhibited in a young generation that boasts of a large number of experts, coupled with the economic potential possessed by businessmen.  It's precisely these types of people who will form a strong army whose task is not only to liberate but also to contribute to development of a future Vietnam of more than 70 million people, development not meant for any temporary political regime.

            In fact, I don't think it's too much of a dream to envision a near future in which we will have books, newspapers and periodicals printed simultaneously inside and outside of Vietnam.  There won't be any iron or bamboo curtain to hide realities, and any effort to maintain censorship will become an obsolete utopian exercise.  Readers' letters sent out from Vietnam, from Lang Son in the North to Ca Mau in the South, will provide great encouragement to overseas writers and journalists.  Wouldn't you think so?

 

NMT:  What great hope do you have for the role of literature in life at present? Do you think you can make out, even very much subconsciously, the fundamental mission that is a haunting question for writers?

 

NTV:  The country was divided and the war lasted for more than 30 years, during which time the language was abused to the utmost in the service of divisive and deceptive political purposes, so much so that it became corrupted.  The word and the true meaning it's supposed to carry don't move in the same direction.  One talks about damage and loss in terms of human lives and material destruction.  But to me it was destruction within living beings who survived the war, and sadly even within the hearts of children whose inborn compassion was decimated by corruption of language as one among a complement of destructive factors.  Now I ask myself how many more years it will take to restore the purity of Vietnamese words.  It's in this task of restoration that I have high hopes that literature will play an important role.  Really, I'm thinking of the function of writers through their authentic works of art which are capable of deeply evoking emotions in the hearts of readers, works in which word and meaning will be joined together as an integral unit, returning to full functionality language as a connecting bridge for communication and dialogue in society.

 

NMT:  How about a day in the life of the author Ngo The Vinh?

 

NTV:  Usually I don't have a day like any other day.  Nonetheless, I have a habit of getting up early, taking a brief look at the daily newspaper and watching morning news on TV.  Then I arrive at the hospital also very early.  If there's no need for me to check on the hospital ward, I will have almost a quiet hour in my office to take care of whatever comes along.  I have a flexible schedule, but generally speaking, I devote eight hours a day to my job as a doctor.  To me, happiness, in a manner of speaking, is the evening hours in the familial atmosphere where if I don't read, I can sit down at the computer to write or to edit the pages half finished.

 

NMT:  Have you any plans for writing right now?  It is said that you are about to have a work published .  If possible, would you brief us on the content of the work?

 

NTV:  By chance, a friend from London sent me a copy of my short story "The Battle of Saigon" that was published in the journal Trinh Bay (Exposition), number 34, in 1971.  As I have mentioned, that issue was confiscated because of my story, followed by the troublesome episode of my having to appear in court.  Anyway, the copy from my friend gave me a chance to re-read this piece and a number of short stories I wrote afterwards.  They were created at long intervals between 1970 and 1990, but they show consistency in content.  Therefore I am planning to have the Van Nghe publishing house put out an edition of a collection of twelve stories: "Mat Tran o Sai Gon" (The Battle of Saigon) will be the first and "Giac Mong Con Nam 2000" (A Small Dream) the last.  "The Battle of Saigon" will be the title story, and the book is expected to be available at the beginning of 1996.

 

NMT:  Do you have a lot of dreams?  And do your dreams transcend time and space?

 

NTV:  After having gone through experiences of disintegration and circumstances thought to be devoid of all hope, at the age of 50 looking backward to the past and forward to the future, I seem to still nurture many dreams, "great dreams, small dreams" – to quote poet Tan Da's expression.  After 1975, while still in Vietnam and confined in prison, like my friends and colleagues, I hoped and dreamed of what to do once set free.  At that point I did not think of returning to medical practice, but only dreamed of a book I would write.  But eight years after that, upon coming to the U.S. for the second time in my life – this time as a refugee – I had to temporarily shelve my literary dreams, so as to cross a river where I would either swim or drown.  At times I had the impression of having drowned in the river I had chosen to throw myself in.  Eventually I returned to the practice of medicine at the age of 50.  In a certain sense, I still love the medical profession, so it's not an exaggeration to say that it's a channel through which I pay my debt for survival to society.  Now I have more free time to think about and to work on that book of short stories.

            Your question as to whether my dreams transcend time and space reminds me of the point of view expressed by the renowned novelist Nhat Linh, that a good novel remains good no matter where and when it is read.  To be able to produce a good work of true value is always the dream of a writer.  I'm especially fond of the image in a line of verse by poet Tan Da: "The load on my shoulder is heavy, while the road is far."  As to how far one can walk, it depends on the heart and mind as well as the strength and spirit of each writer, doesn't it?

            I have another dream, which is not exactly related to literature, but certainly one shared by all members of the Vietnamese Diaspora: the construction of a Cultural Park complex in the year 2000.  It should be completed about the same time, if not earlier, as Valor Park which is to be built by Americans in Maryland.  Valor Park is to comprise a series of museums dedicated to the seven wars in which Americans were directly involved since the formation of their country, including of course the Vietnam War.  From possibility to actual realization, there is a distance; the distance can be covered by knowing how to reach a common denominator that unites Vietnamese people's hearts.

            A doctor friend and colleague of mine, of Jewish extraction, was rather surprised to see the high ratio of Vietnamese resident interns who came to our hospital to undergo practical training.  He observed that it took our Vietnamese community only twenty years to progress as much or better than other Asian groups who had arrived here a hundred years ago.  When he held in his hands a CD-ROM featuring songs by the well-known Vietnamese composer Pham Duy, and another featuring Chopin music played by the award winning pianist Dang Thai Son, my friend added that he could not have imagined us to have entered high technology fields so early.  And I'm sure you agree with me that his was not merely a diplomatic comment.

 

NMT:  Lastly, readers would appreciate hearing whatever else author Ngo The Vinh cares to share with them.

 

NTV:  I have always hoped to share thoughts and feelings with my audience through the books I have written and am currently writing.  I think also of the readers inside Vietnam.

 

Interview conducted by Nguyen Manh Trinh

Little Saigon, California, January 1996.

(English version 2004)

 

 · THE WRITERS POST (ISSN: 1527-5467),
the magazine of Literature & Literature-in-translation.

        

VOLUME 7 ISSUE 1 JAN 2005

 

Editorial note: Works published in this issue may be simultaneously published in the printed Wordbridge Magazine Issue 6 January 2005 (ISSN: 1540-1723).

Copyright © Nguyen Manh Trinh & The Writers Post 1999-2005. Nothing in this issue may be downloaded, distributed, or reproduced without the permission of the author/ translator/ artist/  The Writers Post/ and Wordbridge magazine. Creating links to place The Writers Post or any of its pages within other framesets or in other documents is copyright violation, and is not permitted.

Source: https://www.thewriterspost.net/V7I1_ff2_Nguyenmanhtrinh.htm 

PHỎNG VẤN NHÀ VĂN NGÔ THẾ VINH

Nguyễn Mạnh Trinh thực hiện

Phần 1: Cuộc đời, con đường văn chương và nghề y

NGUYỄN MẠNH TRINH (NMT): Xin ông cho biết đôi nét về cuộc đời mình.

NGÔ THẾ VINH (NTV): Tôi sinh năm 1941 tại tỉnh Thanh Hóa. Đó không phải là quê gốc của gia đình tôi, mà chỉ là nơi cha tôi đang dạy học vào thời điểm ấy.

Tôi tốt nghiệp Khoa Y, Đại học Sài Gòn năm 1968. Trong thời gian học y khoa, tôi tham gia ban biên tập nguyệt san Tình Thương của sinh viên Khoa Y, ban đầu giữ chức Tổng Thư ký, sau đó là Chủ bút. Tạp chí được xuất bản từ năm 1963 cho đến khi bị đình bản vào năm 1967.

Sau khi tốt nghiệp, tôi phục vụ với tư cách Trưởng ban Giải phẫu của Liên đoàn 81 Biệt cách Dù. Vài năm sau, tôi được đào tạo chuyên sâu về Y học Thể chất và Phục hồi chức năng tại Bệnh viện Letterman, San Francisco. Trở về Việt Nam, tôi làm việc tại Trường Quân Y.

Sau năm 1975, tôi bị giam giữ tại nhiều trại cải tạo khác nhau trong ba năm. Sau đó, tôi trở về Sài Gòn và một thời gian sau làm việc tại Trường Vật lý trị liệu và Trung tâm Phục hồi chức năng Sài Gòn.

Năm 1983, tôi đến Hoa Kỳ. Tại đây, tôi trải qua năm năm “cải tạo” theo một cách khác: lần này là tự nguyện, với mục đích đạt đủ điều kiện hành nghề y tại quê hương mới của mình. Thời gian đầu, tôi tình nguyện làm nhân viên phục vụ bệnh viện, đồng thời nhận những công việc lặt vặt với mức lương tối thiểu sau giờ làm việc chính thức.

Cuối cùng, tôi đã trở thành bác sĩ thực tập, rồi bác sĩ nội trú tại SUNY Downstate ở Brooklyn, New York. Sau đó, tôi được Hội đồng Nội khoa Hoa Kỳ chứng nhận chuyên môn. Hiện nay, tôi làm việc tại một bệnh viện ở miền Nam California.

NMT: Ông bắt đầu sự nghiệp văn chương như thế nào? Có kỷ niệm nào đáng nhớ gắn liền với những ngày đầu ấy không?

NTV: Cha tôi là một giáo viên dạy văn chương. Ngay từ nhỏ, tôi đã có điều kiện thuận lợi để đọc sách, phần lớn là những cuốn sách trong tủ sách của cha.

Cha tôi qua đời một năm sau cuộc di cư lớn năm 1954 vào miền Nam, khi ông trở lại Huế lần thứ hai và dạy học tại trường trung học Khải Định. Cha mất, để lại mẹ tôi, hai người anh lớn và tôi.

Tôi rời gia đình từ khá sớm. Ngay sau khi học xong trung học, tôi đã sống trong ký túc xá đại học. Từ đó, một thế giới hoàn toàn mới mở ra trước mắt tôi, với biết bao mâu thuẫn giữa ước mơ và thực tế.

Trong bối cảnh ấy, cuốn tiểu thuyết đầu tay Mây Bão (Storm Clouds, 1963) của tôi ra đời. Tôi viết và hoàn tất tác phẩm này khi mới 21 tuổi. Cuốn sách chứa đựng nhiều ước mơ và hoài bão về tương lai; đồng thời, một cách vô tình, nó cũng dự báo một hành trình đầy gian truân mà đích đến mong muốn dường như không bao giờ đạt được.

Một kỷ niệm đáng nhớ liên quan đến bản thảo Mây Bão thời ấy là lần tôi được mời đến Bộ Thông tin. Lần đầu tiên trong đời, tôi bị Chủ tịch Hội đồng Kiểm duyệt giảng giải như một cậu học trò nhỏ.

Ông ấy nói với tôi về trách nhiệm của người cầm bút: nhà văn có bổn phận phản ánh mặt tươi sáng của xã hội, chứ không phải những mặt sai trái, tối tăm của nó.

Dĩ nhiên, quan niệm sáng tác của tôi khác với quan điểm ấy. Và cho đến nay, thời gian cũng không làm thay đổi quan niệm đó của tôi bao nhiêu.

NMT: Ông từng là một sinh viên tham gia nhiều hoạt động chính trị, một bác sĩ phục vụ trong một đơn vị thiện chiến của Quân lực Việt Nam Cộng hòa, đồng thời là một nhà văn cho đến nay vẫn luôn quan tâm sâu sắc đến vận mệnh quê hương. Những “con người” hay những vai trò khác nhau ấy đã ảnh hưởng như thế nào đến tư tưởng và phong cách sáng tác của ông?

NTV: Khi còn là sinh viên, cũng như các bạn đồng trang lứa, tôi luôn quan tâm đến những vấn đề xã hội. Tôi tin rằng khát vọng và cuộc đấu tranh vì bình đẳng xã hội là ước mơ chung của tuổi trẻ.

Dĩ nhiên, tìm ra con đường để biến ước mơ ấy thành hiện thực chưa bao giờ là chuyện đơn giản. Từ những góc nhìn khác nhau và những phương thức hành động khác nhau, tất yếu sẽ nảy sinh những đối đầu và những quan điểm bất đồng.

Theo nghĩa rộng, việc tự mình hòa nhập vào dòng sinh hoạt chung của những người quan tâm đến các vấn đề xã hội có thể được xem là tham gia chính trị. Tuy nhiên, nếu chính trị được hiểu là sự đối đầu giữa những phe nhóm và những phía đối nghịch nhau, thì tôi chưa từng tham gia và cũng không muốn để mình bước vào con đường chông gai ấy.

Việc chọn ngành y trong số nhiều lĩnh vực học tập khác thường được ví như tự nguyện trở thành một “người học suốt đời”. Nhưng dù muốn hay không, sau bảy năm học tập, người ta vẫn phải tốt nghiệp, chấm dứt đời sống sinh viên và, trong hoàn cảnh lúc bấy giờ, trở thành một bác sĩ quân y như tôi.

Khi tôi tốt nghiệp, chiến tranh Việt Nam đang ở giai đoạn khốc liệt nhất. Một số bác sĩ phục vụ tại mặt trận đã bị tử trận. Dù là một bác sĩ được điều động vào quân đội, tôi vẫn chọn phục vụ trong lực lượng Biệt cách Dù Việt Nam, đơn vị hoạt động tại vùng Cao nguyên Trung phần.

Sự lựa chọn ấy bắt nguồn từ một mối gắn bó gần như đã được định trước giữa tôi và đồng bào Thượng, một tình cảm đã hình thành từ những năm tháng còn là sinh viên.

Như vậy, ông có thể thấy rằng tất cả những “con người” khác nhau ấy thực ra chỉ là một con người duy nhất, nhất quán, trải qua những chặng đường khác nhau của cuộc đời tôi.

NMT: Ông nhìn nhận thế nào về sự khác biệt giữa một bác sĩ – nhà văn và một nhà văn – bác sĩ? Cách gọi nào phù hợp với ông hơn?

NTV: Chỉ vài ngày sau khi tôi mang ba lô đến trình diện đơn vị, hai đại đội của tiểu đoàn được điều động tăng viện cho một đơn vị bạn.

Theo nguyên tắc, ở cấp độ hành quân ấy, chỉ cần các quân y sĩ thuộc những đại đội và một sĩ quan phụ tá quân y tham gia là đủ. Tuy nhiên, ngay tại phi trường, vị Thiếu tá chỉ huy tiểu đoàn đã dùng quyền chỉ huy của mình để ra một mệnh lệnh ngắn gọn:

“Trung úy, chuẩn bị trang bị và tham gia cuộc hành quân hôm nay.”

Ông ấy gọi tôi bằng cấp bậc quân đội, không nói gì khác.

Dù sao, tôi cũng đã chuẩn bị tinh thần cho những mệnh lệnh điều động như thế. Vì vậy, tôi rất bình tĩnh, thậm chí còn cảm thấy thích thú khi lần đầu tiên được tham gia một cuộc hành quân quy mô, diễn ra suôn sẻ và đầy đủ.

Mặc dù binh nghiệp không phải là con đường tôi lựa chọn, tôi đã sớm hiểu rằng đời sống quân ngũ đòi hỏi những gì. Theo tôi, điều quan trọng nhất chính là tính tự giác và kỷ luật bản thân.

Một số đồng nghiệp của tôi phân biệt rất rõ giữa “Trung úy bác sĩ” và “Bác sĩ trung úy”. Nhưng đối với tôi, lúc ấy cũng như bây giờ, đó không phải là vấn đề.

Dù vị Thiếu tá gọi tôi theo cách nào, tôi vẫn là một bác sĩ giải phẫu, có trách nhiệm chăm sóc những người lính trong đơn vị của mình.

Tôi nghĩ rằng qua câu chuyện nhỏ ấy, tôi đã trả lời được câu hỏi của ông về việc nên gọi tôi là bác sĩ – nhà văn hay nhà văn – bác sĩ.

Dù người ta kết hợp những danh xưng ấy theo cách nào để gọi một người cầm bút, danh xưng đó cũng không thể bảo đảm chất lượng văn chương của tác phẩm, ngay cả khi nói đến sáng tác của một nhà văn đã thành danh. Ông có đồng ý với tôi không?

NMT: Giữa nghề nghiệp và con đường sáng tạo mà một người theo đuổi, chẳng hạn giữa nghề bác sĩ và sự nghiệp viết văn, có sự hỗ trợ lẫn nhau hay có những xung đột về lợi ích không?

NTV: Vì tôi yêu thích cả nghề y lẫn công việc sáng tác văn chương, nên đối với tôi, hai lĩnh vực này hỗ trợ lẫn nhau.

Trong công việc khám chữa bệnh hằng ngày, tôi luôn tiếp xúc với những con người khác với chính mình. Tôi không chỉ đối diện với bệnh tật mà còn với những người bệnh, mỗi người có hoàn cảnh riêng. Qua sự tiếp xúc và đồng cảm ấy, đôi khi tôi có cơ hội đồng hành cùng họ trên con dốc cheo leo giữa sự sống và cái chết, vào những thời điểm khác nhau trong cuộc đời mỗi người.

Trước đây, các nhà văn ở miền Bắc được hưởng lương của Nhà nước, được chính quyền hỗ trợ tài chính để đi thực tế tại các nhà máy, hầm mỏ và vùng nông thôn nhằm thu thập tư liệu phục vụ sáng tác.

Thực ra, dù muốn hay không, nghề y cũng chẳng khác mấy so với những chuyến đi thực tế hằng ngày. Những trải nghiệm và cảm xúc luôn phong phú, tích tụ từng ngày, chờ đợi được thể hiện thành tác phẩm.

Đáng tiếc là tôi có quá ít thời gian để viết về những điều ấy. Trong trường hợp của tôi, sự xung đột giữa nghề y và hoạt động sáng tác văn chương nằm ở thời gian biểu quá chật chội và mất cân đối.

Phần 2: Tạp chí Tình Thương, phong trào sinh viên và những ám ảnh về chiến tranh

NMT: Là một sinh viên y khoa với khối lượng học tập rất nặng, ông đã làm thế nào để có thời gian tham gia những hoạt động bên ngoài trường y?

NTV: Thành thật mà nói, vào thời điểm ấy, tôi không phải là một sinh viên y khoa gương mẫu theo quan niệm thông thường trong môi trường học đường. Lẽ ra tôi đã phải tốt nghiệp sớm hơn.

Thế nhưng, ngay cả khi học năm thứ tư, tôi vẫn có ý định bỏ học để dành toàn bộ thời gian cho nghề báo, một công việc mà tôi vô cùng say mê.

Giờ đây, khi nhớ lại, tôi không thể không cảm ơn một người anh đã khuyên tôi nên hoàn tất hai năm học y khoa còn lại. Anh tôi lập luận rằng sau khi tốt nghiệp, sẽ không ai có thể ngăn cản tôi làm những điều mình muốn.

Và thế là tôi hoàn tất chương trình y khoa, sau đó thực hiện nhiệm vụ của một bác sĩ, đồng thời vẫn có cơ hội tiếp tục theo đuổi công việc viết văn.

NMT: Như ông vừa nói, dường như vào thời kỳ ấy, hầu như không có khoa nào thuộc Đại học Sài Gòn lại không xuất bản tạp chí hoặc tập san riêng: từ Khoa Dược cho đến Khoa Văn, Khoa Luật và Tổng hội Sinh viên... Ông có thể nói thêm điều gì về tạp chí sinh viên Tình Thương không?

NTV: Theo tôi, việc tạp chí tồn tại được trong một khoảng thời gian dài tự nó đã là thành công đầu tiên của chúng tôi, mặc dù trong quá trình hoạt động, chúng tôi cũng gặp không ít vấn đề về tổ chức nội bộ, quan hệ giữa các thành viên ban biên tập, cũng như những áp lực từ bên ngoài nhằm chi phối tờ báo.

Nhìn lại nội dung tạp chí, tôi nhận thấy ngoài những chuyên mục thường kỳ về thời sự, đề cập đến các vấn đề chính trị, xã hội và văn hóa của thời đại, còn có những tác phẩm có giá trị lâu dài được đăng nhiều kỳ. Đáng tiếc là các tác phẩm ấy chưa hoàn tất vì Tình Thương bị đình bản vào tháng 8 năm 1967.

Tôi vẫn còn nhớ tên một số tác phẩm như Lịch sử Y học của Hà Ngọc Thuận; bản dịch một tuyển tập truyện ngắn nổi tiếng của Đức do Nghiêm Sĩ Tuấn và Nguyễn Vĩnh Đức thực hiện; và Nuôi Sẹo, một tiểu thuyết xã hội của nhà văn Triệu Sơn.

Sau khi ông Triệu Sơn qua đời vào thập niên 1940, bản duy nhất còn lại của tác phẩm này được Giáo sư Trần Ngọc Ninh lưu giữ. Đáng tiếc là hiện nay bản ấy cũng đã thất lạc.

Thật khó tin rằng gần ba mươi năm đã trôi qua kể từ ngày Tình Thương bị đình bản.

Nếu tạp chí từng tạo được tiếng vang và để lại thành quả nào đó, thì thành công ấy phải được ghi nhận cho tập thể sinh viên y khoa chúng tôi, chứ không thuộc về riêng một cá nhân nào.

Thật vậy, kinh nghiệm quý giá nhất mà chúng tôi thu nhận được trong thời gian ấy chính là phương thức hoạt động dân chủ và tinh thần đoàn kết, trên cơ sở tôn trọng quyền tự trị đại học.

Trong nội bộ ban biên tập có nhiều khuynh hướng khác nhau, đôi khi đối lập nhau, dẫn đến tranh luận, thậm chí có những cuộc bút chiến công khai mà người ta nghĩ rằng có thể làm tan rã tập thể.

Nhưng nhờ ý thức trách nhiệm đối với sự tồn tại của tạp chí – một biểu tượng của sinh hoạt dân chủ – cuối cùng chúng tôi đã tìm được tiếng nói chung: xem tạp chí như một diễn đàn mở, một không gian tự do để mọi người bày tỏ những quan điểm khác nhau về tất cả các vấn đề chính trị, giáo dục và xã hội.

Tôi không thể quên những năm tháng vô cùng hỗn loạn sau năm 1963, với hàng loạt cuộc biểu tình trên đường phố, cuộc này nối tiếp cuộc khác. Khuôn viên Khoa Y là một trong những cái nôi của các hoạt động đấu tranh.

Tôi nhớ rất rõ những cuộc tranh luận sôi nổi giữa hai thành viên trong ban biên tập. Trong khi Bùi Thế Hoành chủ trương hoạt động theo phương thức ôn hòa, thì Tôn Thất Chiếu lại nghiêng về việc ủng hộ các phong trào đấu tranh quyết liệt.

Cả hai đều đưa ra những lập luận sắc bén và có sức thuyết phục để bảo vệ quan điểm của mình. Cuộc tranh luận bằng ngôn từ ấy còn lan rộng ra báo chí bên ngoài Khoa Y.

Không ai thắng ai, mặc dù mỗi người đều có những người ủng hộ riêng. Đối với tôi, đó thực sự là một ví dụ về cách làm việc dân chủ.

Hiện nay, cả hai ông đều sống tại Hoa Kỳ. Dường như giữa họ đã có sự xích lại gần nhau phần nào trong cách nhìn nhận và đánh giá tình hình Việt Nam hiện nay.

NMT: Ông nhận xét thế nào về các phong trào sinh viên và thanh niên thời ấy? Có thế lực nào đứng phía sau điều khiển hoặc thao túng các phong trào này không? Ông rút ra được bài học gì từ thập niên 1960?

NTV: Theo tôi, khi xuất phát từ những động cơ chân thành, ở bất cứ nơi đâu và vào bất cứ thời điểm nào, các phong trào sinh viên và thanh niên cũng dễ dàng nhận được sự ủng hộ của quần chúng. Vai trò của họ luôn giống như một chất men làm cho xã hội trở nên sinh động.

Tại Việt Nam, các phong trào ấy không phải là một lực lượng chính trị theo đúng nghĩa của thuật ngữ này, nhưng thực sự đã tạo ra sức ép thúc đẩy tiến trình phát triển dân chủ.

Nhìn chung, những phong trào ấy đòi hỏi dân chủ, quyền tự trị đại học và bình đẳng xã hội. Nhiều phương thức hành động khác nhau đã được thử nghiệm.

Mặc dù ảnh hưởng của các phong trào đối với xã hội còn hạn chế, không thể phủ nhận mặt tích cực của chúng: sức mạnh và ý chí của những người trẻ tuổi đã được thử thách. Tôi cũng không ngạc nhiên khi thấy rằng nhiều năm sau, họ vẫn dễ dàng tập hợp lại và cùng nhau hoạt động vì một mục tiêu chung.

Tuy nhiên, như ông có thể hình dung, bất cứ thời điểm nào và trong bất cứ hoàn cảnh nào cũng không thiếu những “người trẻ cơ hội”.

Tuy số này không nhiều – có người bị người khác dụ dỗ tham gia phong trào, có người tự mình tìm đến – nhưng trớ trêu thay, chính nhóm thiểu số ấy lại là yếu tố gây chia rẽ mạnh nhất, làm mất niềm tin của công chúng nói chung.

Có lẽ chúng ta cần rút ra những bài học từ các phong trào sinh viên và thanh niên trong những năm tháng rối ren nhất sau năm 1963. Những phong trào ấy, với rất nhiều giận dữ và náo động, cuối cùng đã kết thúc như một giấc mơ còn dang dở.

NMT: Sau khi trải qua biết bao biến động, ở thời điểm hiện nay, suy nghĩ của ông có khác gì so với những điều ông từng quan niệm trong quá khứ không? Ông còn thích viết về cuộc chiến tranh ấy không? Ông xem đó là một trang sử đã khép lại, hay vẫn là một vấn đề cấp thiết đối với chúng ta ngày nay?

NTV: Cuộc chiến ấy đã lùi vào quá khứ hơn hai mươi năm. Nói rằng nó giống như một trang sách đã được lật qua cũng không hẳn là sai.

Nhưng vấn đề đặt ra là: Chúng ta đã rút ra được bài học gì từ trang sử đẫm máu và nước mắt ấy?

Dĩ nhiên, chúng ta muốn hướng về tương lai. Nhưng điều quan trọng là làm thế nào để bước sang một trang sử mới mà không lặp lại những sai lầm, những sai lầm mà chính chúng ta và các thế hệ trẻ hơn đang phải trả giá?

Và làm sao có thể nói rằng cuộc chiến tranh Việt Nam đã hoàn toàn thuộc về quá khứ?

Từ kinh nghiệm của chính mình, hầu như không ngày nào tôi không gặp một hoặc nhiều cựu chiến binh Việt Nam trong số bệnh nhân của mình.

Có người mang những vết thương do mảnh đạn B40 hoặc đạn súng AK găm vào hàm và cổ họng. Những vết thương ấy vẫn tiếp tục gây đau đớn cho họ sau hơn hai mươi năm.

Họ vẫn nhớ và kể lại những trận chiến ác liệt tại Khe Sanh, Lộc Ninh, Cửa Việt, những nơi họ từng sống sót qua các trận đánh vô cùng khốc liệt.

Một vài người còn nhớ lờ mờ những từ ngữ từng đi vào vốn từ của lính Mỹ như “dinkidau”, có nghĩa là điên khùng, mất trí; từ này bắt nguồn từ tiếng Việt “điên cái đầu”, có lẽ được lính Mỹ học từ những cô gái phục vụ tại các quán bar mọc lên quanh những căn cứ quân sự Mỹ ngày ấy.

Thậm chí, có những bệnh nhân từ chối để tôi khám vì sợ những ký ức kinh hoàng từng trải qua ở Việt Nam sẽ bất chợt sống lại trong tâm trí họ.

Nhìn những người ấy, tôi không thể không nghĩ đến những người lính Việt Nam Cộng hòa trước đây và những thương phế binh hiện vẫn sống tại quê nhà. Họ hoàn toàn bị chính quyền mới bỏ mặc, nếu không muốn nói là bị đối xử tệ bạc.

Nỗi đau của họ chắc chắn còn sâu sắc và nhức nhối hơn gấp ngàn lần vì hoàn cảnh ấy.

Vì vậy, như ông có thể hình dung, người ta không thể thực sự rời bỏ một cuộc chiến mà nhiều người tưởng rằng đã bị lãng quên từ hơn hai mươi năm trước.

Về suy nghĩ và quan điểm hiện nay, tôi không thấy chúng khác biệt nhiều so với những gì tôi từng nghĩ trong quá khứ.

Điểm khác biệt duy nhất là bây giờ tôi nhìn cuộc chiến bình tĩnh hơn và muốn tìm hiểu sâu hơn những nguyên nhân đứng phía sau nó.

Nói rằng tôi thích viết về cuộc chiến ấy thì không đúng. Nhưng mặt khác, những ký ức về nó sẽ ám ảnh tôi suốt phần đời còn lại.

Đối với tôi, đọc và viết là một cách tìm hiểu, khám phá Trải nghiệm Việt Nam (The Vietnam Experience).

Khi đọc những bài báo viết về thời kỳ đã qua, tôi có thói quen sưu tầm chúng nếu tìm thấy một vài chi tiết có thể giúp làm sáng tỏ những câu hỏi dai dẳng liên quan đến cuộc chiến tranh Việt Nam.

Cho phép tôi nói rộng thêm một chút ở đây.

Có lẽ ông còn nhớ cuộc di cư của đồng bào miền Bắc vào miền Nam năm 1954. Khi ấy tôi mới mười ba tuổi, có lẽ ông còn nhỏ hơn tôi.

Hình ảnh in đậm trong tâm trí tôi lúc ấy là một bác sĩ trẻ người Mỹ tên Tom Dooley. Vừa tốt nghiệp, ông đã tình nguyện đến Việt Nam và trong những năm 1954–1955, ông tận tụy phục vụ những người tị nạn tại các trại lều tạm ở cảng Hải Phòng. Những người tị nạn ấy đang chờ ngày lên đường vào miền Nam.

Hình ảnh của ông đẹp đẽ như hình ảnh một thần tượng.

Cuốn sách Deliver Us from Evil (Xin cứu chúng con khỏi điều ác) được xuất bản sau khi ông trở về Hoa Kỳ đã trở thành sách bán chạy nhất, làm xúc động trái tim người Mỹ.

Sau đó, Dooley lại tiếp tục tình nguyện phục vụ, lần này tại miền Bắc nước Lào, nơi ông xây dựng một bệnh viện để chăm sóc trẻ em nghèo và khuyết tật.

Vào thời điểm ấy, ông chẳng khác nào một phiên bản của Albert Schweitzer tại châu Á, một thần tượng sáng chói trong mắt những thế hệ trẻ chuẩn bị bước vào ngành y, trong đó có cả tôi.

Sự ngưỡng mộ ấy kéo dài cho đến bốn mươi năm sau, khi những người từng cộng tác với Dooley tiết lộ rằng ông thực chất là một bác sĩ từng bị giải ngũ khỏi Hải quân Hoa Kỳ sau khi khuynh hướng đồng tính của ông bị phát hiện.

Sau đó, ông tình nguyện trở thành một trong những công cụ đầu tiên của CIA trong một hệ thống chiến lược quy mô lớn, được thiết kế nhằm tung ra những thông tin tuyên truyền sai lệch, chuẩn bị cho việc Hoa Kỳ sau này can dự vào một khu vực đầy biến động ở châu Á.

Một ví dụ khác cũng khiến tôi suy nghĩ.

Hơn bốn mươi năm sau ngày Tom Dooley đến Hải Phòng, chúng ta lại phải chứng kiến cảnh McNamara bước đi không vững trên những vỉa hè Hà Nội, trên đường đến gặp Đại tướng Võ Nguyên Giáp. Tại đó, ông đặt câu hỏi liệu sự kiện tấn công chiếc tàu chiến Mỹ mang tên Maddox mà người ta từng tuyên bố có thực sự xảy ra hay không.

Sau khi một triệu người Việt Nam và khoảng sáu mươi nghìn binh sĩ Mỹ thiệt mạng, cuối cùng McNamara đã đi đến chỗ thừa nhận rằng chính ông và cả nước Mỹ đã sai lầm, sai lầm nghiêm trọng khi can thiệp vào công việc nội bộ của Việt Nam.

Vậy sự thật đằng sau cuộc chiến tranh Việt Nam là gì?

Sự giả dối và tuyên truyền sai lệch vốn là bản chất của chủ nghĩa cộng sản. Nhưng còn các đồng minh của chúng ta thì sao?

Nếu chúng ta không nhìn lại quá khứ – như chính McNamara đã dùng cụm từ In Retrospect (Nhìn lại quá khứ) – và suy ngẫm về những sự kiện đã qua, liệu chúng ta có lại phải đối diện với một nghịch lý hay không?

Đó là Việt Nam, sau khi từng trải qua bi kịch trở thành tiền đồn của thế giới tự do, trong một tương lai không xa có thể lại được vinh dự lần thứ hai trở thành tiền đồn nhằm ngăn chặn chủ nghĩa bành trướng của Trung Quốc?

Như ông thấy đấy, trong trang sử tưởng chừng đã khép lại ấy, có một điều được chôn sâu: “cái chết của những ảo tưởng” (a death of illusions). Thế hệ chúng tôi và cả những thế hệ tương lai không thể không tìm cách hiểu rõ điều đó.

Hội chứng hậu Việt Nam (Post-Vietnam Syndrome) không chỉ thuộc về người Mỹ; nó cũng đúng với chúng ta, những người Việt Nam.

“Không còn những Việt Nam nữa” (No More Vietnams), “Việt Nam không bao giờ tái diễn” (Vietnam Never Again) phải luôn là lời nhắc nhở đối với các thế hệ lãnh đạo trẻ Việt Nam trong tương lai, dù ở trong nước hay ngoài nước.

NMT: Các nhân vật trong những tác phẩm Mây Bão (Storm Clouds), Bóng Đêm (Darkness of Night), Gió Mùa (Seasonal Wind) và Vòng Đai Xanh (The Green Belt) có mang ít nhiều dáng dấp của tác giả và cuộc đời thực của ông không?

Chẳng hạn, trong Vòng Đai Xanh, người đọc dễ dàng nhận thấy rất nhiều sự kiện và hiện thực xã hội được đưa vào tác phẩm, phản ánh bối cảnh thời kỳ ông viết cuốn sách này.

Vậy, xét về tỷ lệ, yếu tố hư cấu trong các tác phẩm của ông chiếm bao nhiêu?

NTV: Ông nhận xét đúng khi cho rằng những sự kiện thời sự và hiện thực đương thời xuất hiện khá thường xuyên trong các tác phẩm hư cấu của tôi, điển hình là Vòng Đai Xanh.

Tuy nhiên, đó không phải là những bài phóng sự theo cách hiểu thông thường của nghề báo.

Quả thật, Vòng Đai Xanh chứa đựng nhiều chi tiết lấy từ đời sống thực. Nhưng trong quá trình sáng tác, những chi tiết ấy đã được tác giả chọn lọc và sàng lọc qua nhận thức riêng, để người đọc có thể nhìn thấy mối liên hệ tổng thể giữa chúng, từ đó hình thành một hiện thực trong văn chương.

Nhìn lại, tôi nhớ rằng vào thời điểm ấy, báo chí đăng không ít bài viết về những biến động tại vùng Cao nguyên Trung phần.

Thực tế, tạp chí Tình Thương từng đăng những bài phóng sự do tôi viết về khu vực đầy biến động này.

Tôi vô cùng xúc động trước cuộc xung đột bi thảm giữa người Kinh và người Thượng. Đồng thời, tôi cũng nghĩ rằng đây là một vấn đề lớn ở tầm vóc quốc gia.

Vì vậy, thay vì viết một bài phóng sự, tôi đã chuyển những dữ liệu thu thập được thành hình tượng văn học trong một cuốn tiểu thuyết, bởi tôi nghĩ rằng tác phẩm văn chương có thể tạo ra ảnh hưởng lâu dài hơn đối với độc giả.

Tôi bắt đầu viết cuốn tiểu thuyết ngay từ thời điểm, với tư cách phóng viên đặc biệt của Tình Thương, tôi có nhiều dịp đến vùng Cao nguyên Trung phần và tận mắt chứng kiến những cuộc nổi dậy đẫm máu liên quan đến phong trào FULRO.

Cuộc xung đột ấy vô cùng phức tạp, đến mức gần như phi lý. Nó liên quan đến người Việt thuộc nhiều sắc tộc khác nhau ở cả miền xuôi lẫn miền núi, người Mỹ, người cộng sản và cả người Pháp.

Tình Thương đã dành một vài số đặc biệt cho chủ đề này, theo dõi và phân tích các diễn biến dưới một khẩu hiệu mang tính chủ đề:

“Cao nguyên: Một chiếc xe bò có ba người đánh xe.”

Thực chất, Vòng Đai Xanh mô tả một cuộc chiến bi thảm không kém, nhưng lại bị lãng quên bên trong cuộc chiến tranh Việt Nam – cuộc chiến mà báo chí Mỹ đã bàn luận nhiều nhất trong lịch sử của họ.

Tôi vẫn còn nhớ một chi tiết liên quan đến chủ đề cuốn tiểu thuyết.

Thông qua sự giúp đỡ của Tập san Sử Địa tại Sài Gòn, tôi nhận được một lá thư khá dài của Giáo sư Hoàng Xuân Hãn, một học giả Việt Nam đáng kính đang sống tại Pháp.

Ông chia sẻ mối quan tâm của tôi về vấn đề sắc tộc tại Việt Nam và bày tỏ một thái độ khá khác biệt so với quan điểm của những nhà nghiên cứu Mỹ từng đến thăm và tham khảo ý kiến ông.

Đối với tôi, vấn đề sắc tộc và chủ nghĩa địa phương tại Việt Nam không phải là chuyện đã thuộc về quá khứ. Đó vẫn là một vết thương đau đớn cần được chữa lành bằng một tầm nhìn rộng lớn, cùng sự quan tâm và chú ý thích đáng của các nhà lãnh đạo Việt Nam trong tương lai.

Trở lại với Vòng Đai Xanh, tôi đã hoàn tất cuốn tiểu thuyết trong thời gian phục vụ với tư cách Trưởng ban Giải phẫu của Liên đoàn 81 Biệt cách Dù.

Tác phẩm được xuất bản năm 1971. Một phần đáng kể nội dung đã bị cắt bỏ, một phần do chính tôi tự cắt, phần còn lại do Nha Văn học Nghệ thuật thuộc Bộ Thông tin thực hiện.

Đáng tiếc là sau năm 1975, bản thảo nguyên vẹn của tác phẩm đã bị thất lạc.

Cuốn tiểu thuyết được viết dưới hình thức tự sự ở ngôi thứ nhất.

Như ông biết, mặc dù người kể chuyện xưng “tôi”, nhưng chữ “tôi” ấy không đồng nghĩa với tác giả.

Nhân vật chính là một họa sĩ tài năng, có nhiều nét giống họa sĩ Nghiêu Đề, một người bạn thân của tôi.

Điểm khác biệt duy nhất là nhân vật này từ bỏ hội họa để chuyển sang làm báo. Từ đó, anh bị cuốn sâu vào bi kịch xảy ra tại vùng đất hứa ở Cao nguyên miền Nam Việt Nam.

Độc giả thường có khuynh hướng đồng nhất cái “tôi” trong tác phẩm hư cấu với chính tác giả.

Gần đây, tôi nhận được thư của một cựu sinh viên hiện đang sống tại Úc. Anh vừa đọc Vòng Đai Xanh lần đầu tiên và tỏ ra ngạc nhiên khi qua cuốn tiểu thuyết, anh phát hiện ra rằng tôi cũng là một họa sĩ.

Như ông thấy, tôi rất thích hội họa và có nhiều bạn bè là họa sĩ, nhưng bản thân tôi chưa bao giờ học vẽ.

Nhân vật nữ tên Như Nguyễn, tuy không xuất hiện nổi bật nhưng sự hiện diện của cô được cảm nhận xuyên suốt cuốn sách, có thể xem là phần hư cấu thực sự của tác phẩm.

BẢN DỊCH TIẾP THEO – PHẦN 3

Tiếp nối cuộc phỏng vấn giữa nhà văn Nguyễn Mạnh Trinh (NMT) và nhà văn Ngô Thế Vinh (NTV). Bản dịch giữ nguyên nội dung và quan điểm được trình bày trong nguyên tác.

1. Sự sụp đổ của miền Nam năm 1975 và ảnh hưởng đến cuộc đời nhà văn

NMT: Sự sụp đổ của chính quyền miền Nam Việt Nam năm 1975 đã ảnh hưởng như thế nào đến cuộc sống thực tế và đời sống văn chương của ông?

NTV: Ngay từ những năm 1960, tôi đã không ảo tưởng rằng cuộc chiến sẽ kết thúc với phần thắng thuộc về miền Nam Việt Nam. Nhận định của tôi không xuất phát từ suy nghĩ rằng phía đối phương quá mạnh, mà đúng hơn là từ sự yếu kém và suy thoái của miền Nam qua một quá trình tự hủy hoại.

Ngay trang đầu tiên của tác phẩm Vòng Đai Xanh, tôi đã đưa ra nhận định về cuộc chiến Việt Nam vào thời điểm ấy: “Khi người Mỹ đã vượt qua giai đoạn cố vấn, mọi người đều hiểu rằng đây là cuộc chiến của họ – một cuộc chiến được hình thành và giải quyết theo những lợi ích của Hoa Kỳ.”

Mặc dù đã nhận thức như vậy, tôi vẫn không khỏi sửng sốt trước sự sụp đổ quá nhanh chóng của toàn bộ miền Nam Việt Nam, trong khi vẫn còn một triệu quân nhân Quân lực Việt Nam Cộng hòa được trang bị vũ khí đầy đủ.

Tôi đã chọn ở lại, không chạy trốn sang một bến bờ khác, chỉ để chứng kiến những ngày cuối cùng của người lính Việt Nam Cộng hòa. Nỗi đau đớn của họ không nằm ở trận chiến cuối cùng mà họ đã thất bại. Đúng hơn, đó là nỗi nhục nhã và sự tuyệt vọng cùng cực khi phải đối diện với thái độ hèn nhát của các cấp chỉ huy và toàn bộ giới lãnh đạo quân sự.

Có lẽ cuộc chiến kết thúc vào lúc ấy cũng là điều may mắn. Nếu chiến tranh kéo dài, nếu có thêm nhiều người chết và nhiều sự tàn phá hơn, kết quả cuối cùng cũng sẽ không khác đi, bởi chất lượng lãnh đạo quá kém cỏi.

Qua việc cùng chia sẻ gian khổ với những người lính nơi chiến trường, chứng kiến nỗi hổ thẹn và sự nhục nhã của họ sau đó giữa một nhóm người chiến thắng trong tình trạng chẳng mấy chỉnh tề và cũng không khá hơn bao nhiêu, tôi nhận ra rằng đó là một bi kịch chung của cả hai miền đất nước.

Sau khi trải qua một biến cố long trời lở đất như vậy, làm sao tôi có thể không bị tác động sâu sắc, cả trong cuộc sống riêng lẫn trong đời sống văn chương?

NMT: Ông là một người lính viết văn. Có người nhận xét rằng ông không chỉ mô tả đời sống quân ngũ, mà còn sử dụng môi trường ấy như một cái cớ để đề cập đến những vấn đề phức tạp hơn, mang tính chiến lược hơn. Ông có cho rằng nhận xét đó đúng không?

NTV: Tôi chưa bao giờ viết dưới danh nghĩa một người lính. Đối với tôi, đời sống quân ngũ có thể được xem như một tập hợp những hoàn cảnh và tình huống.

Ngay cả khi viết về những hoàn cảnh ấy, tôi cũng không dừng lại ở việc đơn thuần mô tả đời sống quân đội qua những mảnh kinh nghiệm của người lính. Không phải những mảnh đời ấy không phong phú. Nhưng như ông nhận xét, chúng chỉ là điểm khởi đầu để tôi có thể hình thành một cái nhìn tổng thể về những vấn đề phức tạp khác.

Đôi khi, những vấn đề ấy dường như không liên quan với nhau và xuất hiện một cách ngẫu nhiên. Nhưng thực ra, chúng có mối liên hệ nhân quả trong một tiến trình đang diễn biến, vừa có tính điều chỉnh vừa mang tính chiến lược.

2. Sự giận dữ trong văn chương và những nguyên nhân sâu xa

NMT: Trong chiến tranh, ông đã trải qua nhiều gian khổ, di chuyển từ chiến trường này sang chiến trường khác. Tuy nhiên, yếu tố giận dữ hầu như khó nhận thấy trong các tác phẩm của ông, ngay cả trong bài báo ông viết về những tâm trạng sâu kín của một người lính chiến đấu bị lạc lõng giữa thành phố trong bối cảnh hỗn loạn chính trị. Ông có thể giải thích điều này không?

NTV: Khi chọn làm việc tại các chiến trường, tôi không xem sự dấn thân của mình là một điều gì quá gian khổ hay khốn khổ. Nếu có khó khăn hoặc đau khổ thì cũng chẳng thấm vào đâu so với những gì người lính phải chịu đựng trong chiến tranh và sau chiến tranh, chưa kể đến những hậu quả bi thảm giáng xuống gia đình họ.

Phải sống trong một thời gian dài giữa những hoàn cảnh khắc nghiệt của chiến tranh, chứng kiến hy sinh và chết chóc, rồi lại nhìn thấy một xã hội đầy bất công, thì ai mà không cảm thấy giận dữ và phẫn nộ?

Chỉ có điều, cách biểu lộ sự giận dữ ở mỗi người mỗi khác.

Trong văn chương miền Nam Việt Nam trước đây, hình ảnh một người lính phải sống giữa thành phố, xa rời môi trường chiến đấu quen thuộc, dường như đã được mô tả khá nhiều. Trong một quán trà kiêm hộp đêm, hoặc tại một rạp hát, thường xảy ra cảnh một nam ca sĩ hay diễn viên bị một số người lính lôi khỏi sân khấu và hành hung, chỉ vì anh ta mặc quân phục, hát những bài ca người lính, trong khi bản thân lại là một người trốn quân dịch.

Tôi có thể hiểu và cảm thông với sự giận dữ của những người lính ấy. Nhưng theo tôi, người ca sĩ hay diễn viên kia cũng là một nạn nhân.

Phản ứng giận dữ của những người lính được gọi trong thuật ngữ tâm lý học là “displacement”, tức sự chuyển dịch phản ứng cảm xúc. Nói theo một câu thành ngữ, vì tức con cá trơn tuột nên người ta lại đập vào cái thớt.

Tôi không bênh vực hành động của những người lính, nhưng đồng thời tôi cũng không phải là một nhà đạo đức học để lên án họ. Với tư cách một nhà văn, tôi muốn tìm hiểu những nguyên nhân ẩn giấu phía sau hơn là chỉ nhìn vào những cảm xúc bộc lộ ra bên ngoài.

Ông nói yếu tố giận dữ hiếm khi xuất hiện trong những bài viết của tôi, nhưng thật ra nó vẫn có mặt. Chỉ là nó được thể hiện dưới một hình thức khác. Và như thường lệ, tôi không đứng ở thái cực này hay thái cực kia.

Ngay từ khi còn trẻ, lúc tập tành viết lách qua công việc phóng viên sinh viên, tôi đã cố gắng giữ sự cân bằng thích hợp trong những điều mình viết.

3. Vụ kiện liên quan đến truyện ngắn “Trận chiến Sài Gòn”

NMT: Trước năm 1975, có lần ông bị triệu tập ra tòa vì một tác phẩm được đăng tải. Chuyện đó đã xảy ra như thế nào? Ông có thể kể lại cho độc giả biết không?

NTV: Như ông đã biết, Liên đoàn 81 Biệt Cách Dù của chúng tôi là một đơn vị tổng trừ bị, địa bàn hoạt động bao gồm các vùng núi rừng Tây Nguyên.

Nhưng các thành viên của đơn vị cũng chứng tỏ khả năng chiến đấu rất tốt trong những trận đánh tại thành phố. Một ví dụ là việc chúng tôi đánh tan các lực lượng đối phương tập trung tại Cây Thị và Cây Quéo ở Sài Gòn trong cuộc Tổng tiến công Tết Mậu Thân năm 1968.

Có lẽ vì điều đó mà năm 1971, chính quyền trung ương đã điều động đơn vị thiện chiến này từ Tây Nguyên về Sài Gòn để đàn áp những cuộc biểu tình đã kéo dài từ lâu trong thành phố.

Theo tôi nhớ, đó cũng là thời điểm các toán trinh sát của những đơn vị Biệt Cách Dù phát hiện rằng đường mòn Hồ Chí Minh đã mở rộng như một xa lộ lớn, nơi hàng hóa và quân nhu được vận chuyển ngày đêm đến tận khu vực Tam Biên.

Con đường ấy giống như một lưỡi dao đâm thẳng vào cổ họng của vùng biên giới chiến lược tại Tây Nguyên lúc bấy giờ. Từ Phủ Tổng thống cho đến Bộ Tổng Tham mưu, không ai có thể không biết chuyện này.

Xin được nói hơi lạc đề một chút. Cho đến tận ngày nay, tôi vẫn không hiểu vì sao vào thời điểm ấy lại không có bất cứ nỗ lực nào nhằm tiêu diệt mục tiêu chiến lược đó, kể cả từ phía người Mỹ, vốn có thừa máy bay B-52.

Trong bối cảnh đó, như tôi vừa nói, Liên đoàn 81 Biệt Cách Dù được điều về Sài Gòn. Thay vì được bao quanh bởi những cánh rừng xanh, những người lính can trường của đơn vị lại bị bố trí đóng quân trong Công viên Tao Đàn, phía sau Dinh Tổng thống và sát bên Hội Kỵ Mã.

Họ cảm thấy bối rối và lạc lõng, chẳng khác nào những con thú hoang bị đưa vào giữa thành phố. Họ được trang bị mặt nạ chống hơi cay và lưỡi lê, rồi nhận lệnh giải tán các cuộc biểu tình.

Nhưng những người biểu tình ấy là ai?

Có thể là những thanh niên, sinh viên đầy lý tưởng; có thể là những trẻ mồ côi và góa phụ đang đói khổ; hoặc cũng có thể là những thương phế binh – những người từng cầm súng chiến đấu bên cạnh chính những người lính này.

Thật vậy, những người lính bỗng thấy mình đóng quân ngay giữa trung tâm Sài Gòn, chung quanh là những tòa nhà cao tầng đầy những hoạt động mại dâm, bên cạnh Hội Kỵ Mã, nơi lúc nào cũng có thể nhìn thấy những con ngựa giống với phần mông bóng mượt.

Những người lính chiến đấu ấy không thể không nhận ra rằng trong cuộc đời này, không chỉ có nỗi đau của chiến tranh đè nặng lên họ. Điều đáng nói hơn là ngay trên quê hương của họ, chỉ cách họ một hàng rào, lại tồn tại một tầng lớp thượng lưu riêng biệt, lộng lẫy và rực rỡ, sống trong niềm hạnh phúc thờ ơ với những gì đang diễn ra chung quanh.

Đó là một thế giới xa lạ đối với người lính, ngập tràn hương thơm và sự tiêu xài phung phí. Đó là thế giới của những người lớn tiếng đòi hỏi chiến tranh, nhưng lại tìm cách đứng bên trên cuộc chiến hoặc tránh xa chiến trường.

“Trận chiến Sài Gòn” là tên một truyện ngắn được viết trong bối cảnh ấy. Truyện kết thúc bằng khoảnh khắc thức tỉnh của những người lính khi họ nhận ra rằng, bên cạnh chiến trường quen thuộc, họ còn phải đối diện với một mặt trận khác, u ám hơn nhiều – mặt trận của tham nhũng và bất công xã hội.

Cuộc chiến quan trọng nhất của họ không phải ở vùng biên giới Tây Nguyên, mà chính là trên một chiến trường khó khăn hơn, ngay giữa lòng Sài Gòn.

Truyện được đăng trên tạp chí Trình Bày, số 34, năm 1971. Và đúng như dự đoán, số báo ấy đã bị tịch thu.

Cả tác giả lẫn giám đốc tạp chí đều bị triệu tập ra tòa với cáo buộc làm suy giảm tinh thần quân đội, qua đó có lợi cho cộng sản.

Lúc ấy, tôi đang cùng đơn vị hành quân tại chiến trường Tây Nguyên. Sau khi nhận được giấy triệu tập về Sài Gòn, tôi xuất hiện trước tòa với tư cách bị cáo, trong bộ quân phục đầy đủ.

Mặc dù toàn bộ vụ việc diễn ra theo đúng các nghi thức của một phiên tòa, tôi vẫn có cảm giác mình đang tham dự một vở kịch, trong đó tất cả diễn viên, từ thẩm phán đến công tố viên, dường như không còn tin vào vai diễn mà họ đang đảm nhận.

Báo chí, kể cả báo quân đội, đều theo dõi phiên tòa, đăng tải các diễn biến và những lời bình luận.

Tất cả những điều đó đã làm đảo ngược tình thế thông thường: trong mắt công chúng, Bộ Nội vụ từ vị trí người buộc tội đã bị đẩy sang vị trí người bị buộc tội.

Dường như sau đó, nhà chức trách nhận ra rằng việc tiếp tục màn kịch giả vờ tôn trọng tính công bằng của một nền tư pháp dân chủ không có lợi cho họ. Vì vậy, phiên tòa nhanh chóng kết thúc với bản án treo dành cho tác giả và một khoản tiền phạt lớn dành cho tạp chí.

4. Có hay không một hình thức kiểm duyệt trong cộng đồng người Việt hải ngoại?

NMT: Trước năm 1975, chính quyền Việt Nam Cộng hòa đã áp dụng chế độ kiểm duyệt và có những biện pháp nghiêm khắc đối với các vi phạm trên báo chí cũng như các ấn phẩm khác. Chính quyền cộng sản hiện nay còn khắt khe và áp chế hơn trong lĩnh vực hoạt động văn hóa này.

Tôi muốn hỏi ông về tình hình trong cộng đồng người Việt hải ngoại. Có thật sự tồn tại một hình thức kiểm duyệt không chính thức nhưng có ảnh hưởng rất lớn, như nhiều nhà văn từng đề cập hay không?

NTV: Thoạt đầu, tôi hơi ngạc nhiên trước câu hỏi này. Có thật là trong cộng đồng người Việt ở nước ngoài cũng có một hệ thống kiểm duyệt hay sao?

Nhưng rồi tôi hiểu ý ông muốn nói gì.

Dù sống trong một đất nước có đầy đủ tự do, nhà văn vẫn phải chịu áp lực thường xuyên từ công chúng và từ chính những người Việt đồng hương. Trong những trường hợp cực đoan, áp lực ấy được thể hiện bằng một khẩu súng, thứ có thể lập tức và hữu hiệu làm cho tiếng nói của nhà văn phải im bặt.

Ít bạo lực hơn là những bài báo và thông điệp trên đài phát thanh mang nặng tính chỉ trích, gán cho tác phẩm của nhà văn những màu sắc chính trị vốn không hề có trong đó.

Đáng buồn hơn nữa là việc dán nhãn một nhà văn là người có cảm tình với cộng sản.

Nhưng đối với riêng tôi, nếu một người tin vào những gì mình viết, nếu thực lòng tin vào công lý và không nuôi dưỡng ý định xấu nhằm làm hại người khác, thì tại sao phải sợ hãi và bị ảnh hưởng bởi những áp lực bên ngoài?

Việc có khuất phục trước những ảnh hưởng ấy hay không tùy thuộc vào bản lĩnh và tinh thần của chính nhà văn.

Nhìn vào báo chí của người Việt hải ngoại, có thể nhận ra rằng thực sự tồn tại những hình thức kiểm duyệt hoặc trừng phạt rất tinh vi.

Một hình thức là thao túng khả năng tồn tại của tờ báo bằng cách giảm hoặc rút quảng cáo. Kiểu đe dọa này là có thật khi nó xuất phát từ những nhóm có tiềm lực tài chính và kinh tế.

Về chuyện này, cũng cần nhớ rằng hiện tượng ấy không chỉ xảy ra trong phạm vi cộng đồng người Việt mới định cư. Truyền thông đại chúng Hoa Kỳ cũng không hoàn toàn thoát khỏi sự kiểm soát của các thế lực tư bản.

Hình thức kiểm duyệt thứ hai là độc quyền hóa một tờ báo bởi một cá nhân hoặc một nhóm người. Họ chỉ đăng bài của mình, phổ biến quan điểm của riêng mình; thậm chí nhân danh tự do và dân chủ để tự cho mình độc quyền phê bình, đồng thời ngăn cản và khước từ đối thoại với những tiếng nói khác trên diễn đàn của họ.

Trong cuộc sống, ngay cả trong xã hội Hoa Kỳ vốn được xem là tự do nhất, việc lựa chọn một thái độ nhất định luôn đi kèm với cái giá mà người ta phải trả.

Tôi nghĩ nhiều đến hoàn cảnh của Phan Nhật Nam, Như Phong, Đoàn Quốc Sỹ – những nhà văn có một quá khứ đầy biến động, từng trải qua những năm tháng tù đày trong nhà tù cộng sản, không ai dưới mười năm.

Nếu họ chết trong tù, có lẽ họ đã được tôn vinh như những anh hùng. Nhưng thật không may, như cách dùng từ của nhà văn Thảo Trường, sau khi vượt qua thử thách và chọn cuộc sống ở nước ngoài, họ lại dễ dàng bị xúc phạm nếu những điều họ bày tỏ không hoàn toàn phù hợp với điều mà một số người trong cộng đồng hải ngoại mong đợi.

Khi còn ở trong tù, ít nhất những nhà văn ấy biết rõ vị trí của mình: đứng về phía này hay phía đối lập, trắng hay đen.

Nhưng nay trở lại thế giới bên ngoài, họ bước vào một vùng xám, giữa những tiếng vỗ tay tán thưởng và những lời phản đối. Con đường họ phải đi bỗng trở nên phức tạp và khó khăn hơn rất nhiều.

Vì thế, không có nơi nào và không có thời điểm nào thực sự là chốn trú ẩn an toàn cho nhà văn. Một nhà văn đã lựa chọn thái độ riêng thì trong mọi hoàn cảnh đều phải đối diện với thử thách.

5. Nhà văn đứng ở đâu giữa ranh giới quốc gia và ý thức hệ?

NMT: Cho đến ngày nay, ranh giới phân chia giữa chủ nghĩa dân tộc và chủ nghĩa cộng sản vẫn tồn tại trong suy nghĩ cũng như hành động của một số người. Còn ông thì sao? Ông đã bao giờ cảm thấy mình giống như một con chim báo bão, có khả năng linh cảm trước một vài biến cố bi thảm xảy đến với dân tộc hay chưa?

NTV: Ông đang nói đến ranh giới nào? Sông Bến Hải, vĩ tuyến 38 hay bức tường Berlin?

Hiện nay ở Việt Nam thực sự còn một chế độ cộng sản chính thống hay chỉ là một hệ thống độc tài kiểu phong kiến?

Chủ nghĩa cộng sản đã chết, còn mô hình tư bản chủ nghĩa cũng không thể là một hình mẫu thích hợp cho Việt Nam ở ngưỡng cửa thế kỷ XXI.

Nếu nhìn vào những con rồng châu Á như Đài Loan, Nam Hàn và Singapore, ông nghĩ mô hình nào phù hợp nhất với Việt Nam?

Có một ranh giới rất rõ ràng giữa dân chủ và độc tài. Điều đó bao gồm cả kiểu độc tài được cổ xúy bởi những người tự nhận mình là người quốc gia, nhưng dường như cũng không kém phần thiên về bạo lực so với những người cộng sản trước đây.

Nhà văn không đứng về bên nào của sự phân chia nhân tạo ấy. Thay vào đó, nhà văn phải hướng về tương lai.

Nếu không phải là người có khả năng tiên đoán, nhà văn cũng không nên trở thành một lực cản, ngăn chặn những tầm nhìn mới về một Việt Nam đổi mới.

NMT: Khi viết, ông có bao giờ thấy mình đứng về một phía để chống lại phía kia không? Một nhà văn cũng phải là một chiến sĩ, phải không?

NTV: Tôi thích câu nói giản dị, gần như có phần thô mộc của nhà văn Hoàng Khởi Phong trong một cuộc phỏng vấn đăng trên tạp chí Thế Kỷ 21: “Chỉ cần là một nhà văn thôi cũng đã đủ.”

Không cần thiết phải gắn thêm nhãn hiệu hay bất cứ danh xưng nào cho nhà văn.

Những cuộc tranh luận đã làm lãng phí biết bao giấy mực, chẳng hạn như tranh luận giữa “nghệ thuật vị nghệ thuật” và “nghệ thuật vị nhân sinh”, hay giữa văn chương dấn thân và văn chương tưởng tượng, theo tôi đều khá khiên cưỡng, không giúp ích gì cho cả nhà văn lẫn độc giả.

Dù muốn hay không, những dòng chữ của tác giả cũng thể hiện thái độ mà họ đã lựa chọn. Thái độ ấy về căn bản bắt nguồn từ tính độc lập và tự do biểu đạt – hai yếu tố đồng thời tạo nên phẩm giá của một nhà văn.

6. Trao đổi văn hóa giữa Việt Nam và cộng đồng người Việt hải ngoại

NMT: Ông nghĩ gì về việc trao đổi văn hóa giữa Việt Nam và cộng đồng người Việt hải ngoại? Nên là trao đổi một chiều hay hai chiều? Trong hiện tại và tương lai thì sao?

NTV: Dù là trao đổi một chiều hay hai chiều, chúng ta cũng không cần những cảnh sát giao thông ở cả hai phía để giám sát quá trình giao lưu ấy.

Phẩm chất quan trọng nhất của văn học và nghệ thuật là tự do biểu đạt. Vì vậy, bất cứ sự hạn chế nào do bất kỳ phía nào áp đặt đều đáng bị lên án.

Việc xuất bản ở nước ngoài những tác phẩm bị cấm tại Việt Nam không chỉ nhằm phục vụ số độc giả giới hạn ở bên ngoài đất nước, mà còn phần nào giúp những tác phẩm ấy đến được với độc giả trong nước thông qua những con đường mà công nghệ thông tin hiện nay cung cấp.

Ai cũng có thể thấy rằng tự do văn học và nghệ thuật không phải là món quà mà người ta ngồi chờ chính quyền ban phát. Dù ở bất cứ nơi đâu, nhà văn cũng phải trả giá cho thái độ mà mình đã lựa chọn.

7. Nhận xét về văn học xuất bản trong nước

NMT: Ông có đọc những tác phẩm được xuất bản tại Việt Nam không? Ông có thể cho biết nhận xét chung của mình?

NTV: Trước năm 1975, trong thời gian còn là sinh viên và cả những năm sau đó, tôi luôn cố gắng tìm kiếm và đọc sách báo xuất bản ở miền Bắc, kể cả sách về văn học.

Thành thật mà nói, ở một mức độ nhất định, người miền Bắc đã thực hiện được một số công trình nghiên cứu tốt trong lĩnh vực khoa học xã hội. Đó là kết quả của một nỗ lực tập thể, cùng với sự hỗ trợ tài chính trực tiếp từ chính phủ.

Nếu tạm gác lại cái gọi là quan điểm nghiên cứu Marxist-Leninist, chúng ta cũng phải công nhận rằng những công trình đã xuất bản ấy chứa đựng một khối lượng dữ liệu rất lớn, có giá trị đối với những nghiên cứu khách quan trong tương lai.

Tuy nhiên, xét riêng về văn học, nơi tính sáng tạo là yếu tố cốt lõi, chúng ta không thể không nhận thấy rằng sự gò ép của chủ nghĩa hiện thực xã hội chủ nghĩa đã giết chết tài năng thực sự của thế hệ nhà văn, nghệ sĩ trước Chiến tranh thế giới thứ hai và cả những thế hệ kế tiếp.

Khi phải sáng tác trong những giới hạn chật hẹp, phải tuân theo ý thức hệ của Đảng, thì chẳng có gì đáng ngạc nhiên khi những gì họ tạo ra chỉ là một loại văn chương rập khuôn, giống như cả một khu vườn chỉ có những bông vạn thọ giống hệt nhau.

Đó là cách diễn đạt của Phan Khôi, một thành viên trong nhóm nhà văn, nhà thơ bất đồng chính kiến Nhân Văn – Giai Phẩm ở miền Bắc vào cuối thập niên 1950.

Gần đây, tại Việt Nam, người ta nói đến Đổi Mới, rồi Cởi Trói cho giới văn nghệ sĩ.

Tôi thích câu nói của nhà văn Mai Thảo về hiện tượng này: “Văn nghệ sĩ đâu phải là heo gà mà trói lại rồi mở trói.”

May mắn thay, ở bất cứ nơi đâu, người ta vẫn có thể tìm thấy những nhà văn can đảm, hoặc cùng nhau hình thành một phong trào như nhóm Nhân Văn – Giai Phẩm, hoặc hoạt động như những cá nhân độc lập.

Dù không thành công trong nỗ lực tạo ra sự thay đổi, họ vẫn là ánh sáng cuối đường hầm, là những người nuôi dưỡng hy vọng và gieo những hạt giống phản kháng để rồi sau này nảy mầm.

Trong cuốn sách có tựa đề Thư cho Mẹ và Quốc Hội của Nguyễn Văn Trần, do nhà xuất bản Văn Nghệ ở hải ngoại xuất bản năm 1995, có nhắc đến một buổi họp mặt của “các thành viên Câu lạc bộ những người kháng chiến cũ ở miền Nam Việt Nam, trong đó bốn mươi người tưởng niệm một thành viên của nhóm Nhân Văn – Giai Phẩm: nhà thơ Phùng Quán, người đã qua đời ngày 22 tháng 1 năm 1995. Những người còn sống cầu nguyện cho linh hồn người đã khuất được mang theo nỗi phẫn uất của mình, đồng thời tin tưởng rằng cuộc đấu tranh cho nhân quyền, tự do và dân chủ vẫn đang được tiếp tục không ngừng.” (trang 18).

Một ngày nào đó, khi một nước Việt Nam tự do và dân chủ ra đời, người ta sẽ không thể quên lòng can đảm và sự hy sinh của các nhà văn.

Về điều này, tôi nghĩ đến việc xây dựng một đài tưởng niệm dành cho nhóm Nhân Văn – Giai Phẩm ngay tại thủ đô văn hóa Hà Nội, đúng nơi trước đây từng đặt tượng Lenin.

Đó sẽ là biểu tượng của tự do văn hóa Việt Nam. Đồng thời, nó cũng là lời cảnh báo và thách thức đối với những nhà độc tài trẻ tuổi có thể xuất hiện trong tương lai.

8. Đổi Mới và những thay đổi trong văn học Việt Nam

NMT: Theo ông, văn học Việt Nam có những thay đổi nào sau những biến chuyển về kinh tế và xã hội?

NTV: Thuật ngữ Đổi Mới chẳng qua chỉ là một cách nói để chỉ quá trình chuyển đổi tất yếu trong các xã hội cộng sản, khi chính những nhà lãnh đạo quan trọng nhất cũng không còn tin vào giáo điều cộng sản nữa.

Để tồn tại, họ thay đổi và vá víu những học thuyết vốn không nhất quán của mình, rồi kết hợp chủ nghĩa xã hội với kinh tế thị trường. Điều đó chẳng khác nào trộn nước với dầu: dù khuấy mạnh đến đâu, chúng cũng không thể hòa quyện vào nhau.

Nhưng trên bình diện chính trị, nếu chúng ta đòi hỏi hoặc mong đợi họ chuyển giao quyền lực cho nhân dân một cách hòa bình và êm thấm thì quả là quá ngây thơ, gần như chỉ là sự mong ước viển vông.

Vậy trong bối cảnh này, nhân dân là ai, nếu không phải là những tổ chức chính trị có sức mạnh thực sự, cả ở trong nước lẫn bên ngoài?

Kinh nghiệm của Ba Lan ở Đông Âu rất đáng để chúng ta suy ngẫm.

Walesa, người sáng lập và lãnh đạo nổi tiếng của phong trào Đoàn Kết, tổ chức các công đoàn tự do không cộng sản, đã được bầu làm Tổng thống Ba Lan năm 1990, đánh bại đảng cộng sản.

Nhưng chỉ năm năm sau, chính người anh hùng của nhân dân ấy lại thất bại, một cách trớ trêu, trong một cuộc bầu cử dân chủ, trước một cựu đảng viên cộng sản trẻ tuổi có xuất thân không mấy nổi bật.

Tuy nhiên, ai cũng hiểu rằng mặc dù những người cộng sản đã trở lại nắm quyền ở đất nước đó, họ không còn cơ hội khôi phục chế độ cộng sản cũ. Bởi chính những người cộng sản cũng nhận ra rằng những gì đã diễn ra là một tiến trình không thể đảo ngược.

Trở lại câu hỏi của ông về những thay đổi trong văn học “sau” những biến chuyển kinh tế và xã hội ở Việt Nam: theo tôi, không phải trước phong trào Đổi Mới hoàn toàn không có những nhà văn đi tiên phong. Tuy nhiên, phải thừa nhận rằng số lượng ấy rất ít.

Đáng chú ý là phong trào sôi nổi của nhóm Nhân Văn – Giai Phẩm, bùng nổ đúng vào thời điểm thành trì xã hội chủ nghĩa đang ở giai đoạn vững chắc nhất.

Mặc dù phong trào bị đàn áp, trên thực tế, nó đã gieo những hạt giống hoài nghi không chỉ trong công chúng mà ngay cả trong hàng ngũ cán bộ, những người vốn là đảng viên.

Từ nhóm Nhân Văn – Giai Phẩm cho đến những nhà văn, nghệ sĩ bất đồng chính kiến về sau, tất cả đều là những “con chim báo bão”. Theo nghĩa đó, họ thực sự đi trước phong trào Đổi Mới và góp phần thúc đẩy sự sụp đổ của chủ nghĩa cộng sản.

Dĩ nhiên, tôi không tính đến loại nhà văn phục vụ chính quyền cộng sản, những người chỉ khoác lên mình chiếc áo Đổi Mới theo mệnh lệnh của đồng chí Tổng Bí thư.

9. Văn học hải ngoại: lạc quan về tương lai

NMT: Ông nghĩ sao về văn học của người Việt ở nước ngoài? Ông lạc quan hay bi quan về lĩnh vực này? Và ông dự đoán tương lai của nó như thế nào?

NTV: Tại sao lại phải bi quan?

Tôi có thói quen, có lẽ được hình thành từ nghề y của mình, là nhìn vào nửa ly nước đã đầy thay vì nhìn vào nửa ly còn trống.

Khi còn ở Việt Nam, liệu ông có thể hình dung được một hoạt động xuất bản phong phú, đa dạng như hiện nay, với đủ loại sách báo, văn học và nghệ thuật bằng tiếng Việt, ở những nơi có đông người Việt sinh sống trên khắp thế giới hay không?

Báo chí, các đài truyền hình và phát thanh tiếng Việt đều phát triển một cách tự phát và độc lập, không cần bất cứ sự hỗ trợ nào từ chính phủ.

Một số người đánh giá thấp những hoạt động truyền thông đại chúng ấy vì cho rằng chúng hỗn tạp, bị thương mại hóa và có trình độ văn hóa thấp.

Nhưng công bằng mà nói, chúng ta phải ghi nhận vai trò của những hoạt động đó trong việc duy trì và phát triển tiếng Việt ở nước ngoài.

Dần dần, chúng ta sẽ có những tờ báo và chương trình phát thanh tốt hơn, những cuốn sách thuộc nhiều thể loại với nội dung và hình thức đẹp hơn, dù do các nhà văn hải ngoại sáng tác hay được đưa từ Việt Nam ra.

Chưa kể đến những buổi giới thiệu sách thường xuyên, diễn ra mỗi tháng, đôi khi mỗi tuần. Đây là một truyền thống tốt đẹp, góp phần nuôi dưỡng mối quan hệ giữa tác giả và độc giả. Đó là chưa nói đến ảnh hưởng đáng kể của những hoạt động này đối với đời sống văn hóa bên trong Việt Nam.

Với những phương tiện truyền tải thông tin điện tử hiện nay như máy vi tính, modem fax và Internet, khi sách báo tiếng Việt bắt đầu xuất hiện trên mạng, tôi tin rằng mọi nỗ lực kiểm duyệt từ bất cứ phía nào cũng sẽ trở nên vô hiệu.

Vì vậy, tôi có một cái nhìn rất lạc quan về tương lai. Mạng lưới tiếng Việt trên Internet không thể phát triển mà lại thiếu văn học Việt Nam.

Tôi muốn hình dung rằng nếu xuất hiện một Nguyễn Chí Thiện thứ hai, ông ấy sẽ không phải liều mạng chạy vào Đại sứ quán Anh để nhờ giúp đỡ đưa tập thơ phản kháng Hoa Địa Ngục ra khỏi đất nước.

Chỉ bằng một phương tiện đơn giản nhất, ông ấy có thể sử dụng một chiếc đĩa mềm nhỏ để lưu trữ không chỉ bản thảo của mình mà còn cả những tác phẩm văn học bất đồng chính kiến do những người trong nước sáng tác. Việc đưa chúng ra nước ngoài sẽ không còn khó khăn gì.

Còn chuyện đăng tải tác phẩm lên Internet… Thôi, với tư cách là một chuyên gia điện tử, chắc chắn ông đã hình dung rõ tương lai ấy sẽ diễn ra như thế nào.

Giờ đây, khi nhìn về “Con đường phía trước” – mượn tên cuốn sách của Bill Gates – có lẽ chúng ta không nên chờ đợi quá lâu mới tự hỏi phải sử dụng sự tự do rộng lớn trên xa lộ công nghệ thông tin ấy như thế nào cho có lợi.

Chẳng phải đây sẽ là một đề tài rất thú vị cho vòng phỏng vấn thứ hai mà ông thực hiện vào năm 2000 hay sao?

10. Có phải văn chương của các tác giả hải ngoại đang bế tắc?

NMT: Ông có nghĩ rằng sáng tác của các nhà văn hải ngoại đang rơi vào tình trạng đình trệ hay không? Nếu có, ông có thể nêu một vài nguyên nhân? Còn nếu không thấy dấu hiệu bế tắc, xin ông giải thích suy nghĩ của mình.

NTV: Tôi không nghĩ rằng có sự đình trệ.

Có thể nhận xét như vậy là do người ta đặt quá nhiều kỳ vọng vào việc mong chờ những tác phẩm văn học lớn chăng?

Khi nhìn vào hoàn cảnh của các nhà văn chúng ta, cần nhớ rằng những người đầu tiên đến Hoa Kỳ cũng chỉ mới cách đây khoảng 20 năm. Sau đó là những đợt người đến định cư tiếp theo.

Tất cả đều phải bắt đầu lại từ đầu. Họ phải thích nghi với một lối sống mới, và thời gian cần thiết để ổn định cuộc sống được tính bằng năm.

Bị bật gốc khỏi quê hương, đến một nơi hoàn toàn xa lạ, chưa có đủ thời gian để thích nghi với đất nước mới, lại phải dành gần như toàn bộ thời gian rảnh cho những lo toan thiết yếu để sinh tồn, thì không thể đòi hỏi họ lập tức sáng tác được những tác phẩm hay và có giá trị lớn.

Theo tôi, đó là một đòi hỏi quá đáng đối với các nhà văn và nghệ sĩ.

Theo những gì tôi biết, hiện nay vẫn có những tác giả tài năng không hề công bố những kế hoạch sáng tác hoành tráng. Họ âm thầm và kiên nhẫn làm việc trên những tác phẩm có chiều sâu mà họ đã ấp ủ từ lâu.

Hơn nữa, dựa trên kinh nghiệm chung sau bất cứ cuộc chiến nào, chúng ta cần hiểu rằng phải có một khoảng cách thời gian đủ dài để những biến cố trong quá khứ lắng đọng, rồi mới có thể hy vọng xuất hiện những tác phẩm lớn được rút ra từ những biến cố ấy.

Thật vậy, cần có khoảng cách cả về thời gian lẫn không gian mới có thể nhìn thấy toàn cảnh những trải nghiệm đã qua.

Nhiều người lo lắng về tương lai văn hóa Việt Nam ở nước ngoài, khi thế hệ thứ hai của những người Việt nhập cư sẽ sớm hòa nhập hoàn toàn vào dòng văn hóa chính của Hoa Kỳ. Phần lớn họ có thể quên tiếng mẹ đẻ và không còn nhu cầu đọc sách báo bằng tiếng Việt.

Người ta cho rằng khi tình trạng ấy đạt đến đỉnh điểm, câu hỏi viết cho ai sẽ trở thành một tác động tiêu cực đối với các nhà văn hải ngoại.

Riêng tôi có một suy nghĩ khác: tiếng Việt sẽ tiếp tục tồn tại trong cộng đồng người Việt hải ngoại và còn phát triển hơn nữa khi hướng đến phục vụ hơn 70 triệu người đang sống bên trong Việt Nam.

Tôi cũng muốn nhắc đến hình ảnh được đăng trên tờ LA Times về chuyến thăm Hà Nội của Ngoại trưởng Hoa Kỳ sau khi hai nước bình thường hóa quan hệ.

Ông ấy đã đủ nhạy bén để tìm cách đối thoại với sinh viên và giới trẻ, xem họ như biểu tượng của một Việt Nam tương lai.

Chứng kiến cảnh tượng ấy tại thủ đô Việt Nam, 20 năm sau thất bại của người Mỹ, một nhà báo Mỹ đã bày tỏ cảm tưởng rằng chỉ đến lúc này người Mỹ mới thực sự chiến thắng trong cuộc chiến Việt Nam, không phải bằng súng đạn mà thông qua một đội ngũ doanh nhân được trang bị máy tính xách tay, tự do ra vào Việt Nam để xây dựng mạng lưới kinh tế thị trường.

Sau đó, tôi nghĩ đến vai trò của hai triệu người Việt đang sống ở nước ngoài.

Thời kỳ tổ chức những đội quân kháng chiến chống cộng, hay vận động thành lập một chính phủ lưu vong – một chính phủ chỉ có danh nghĩa mà không có thực chất, như mọi người đều biết – đã qua rồi.

Thay vào đó, sức mạnh hiện nay nằm ở kiến thức khoa học và công nghệ rộng lớn của một thế hệ trẻ, trong đó có rất nhiều chuyên gia, cùng với tiềm lực kinh tế của giới doanh nhân.

Chính những con người ấy sẽ tạo thành một đội quân hùng mạnh, không chỉ có nhiệm vụ giải phóng mà còn góp phần phát triển một Việt Nam tương lai với hơn 70 triệu dân. Sự phát triển ấy không nhằm phục vụ cho bất cứ chế độ chính trị nhất thời nào.

Thật ra, tôi không nghĩ đó là một giấc mơ quá xa vời khi hình dung rằng trong một tương lai gần, sách báo và tạp chí sẽ được in ấn đồng thời ở cả trong lẫn ngoài Việt Nam.

Sẽ không còn bức màn sắt hay bức màn tre nào che giấu được thực tế. Mọi nỗ lực duy trì kiểm duyệt sẽ trở thành một việc làm lỗi thời và không tưởng.

Những lá thư của độc giả gửi từ Việt Nam, từ Lạng Sơn ở miền Bắc đến Cà Mau ở miền Nam, sẽ là nguồn động viên rất lớn đối với các nhà văn và nhà báo hải ngoại.

Ông có nghĩ như vậy không?

11. Sứ mệnh của văn học và nhà văn

NMT: Hiện nay, ông đặt nhiều hy vọng lớn lao nào vào vai trò của văn học trong cuộc sống? Ông có nghĩ rằng, dù chỉ ở mức độ vô thức, mình cũng có thể nhận ra sứ mệnh căn bản luôn ám ảnh các nhà văn hay không?

NTV: Đất nước đã bị chia cắt và cuộc chiến kéo dài hơn 30 năm. Trong thời gian ấy, ngôn ngữ đã bị lạm dụng đến mức tối đa để phục vụ những mục đích chính trị chia rẽ và lừa dối, đến nỗi nó trở nên biến dạng.

Lời nói và ý nghĩa đích thực mà nó phải chuyên chở không còn đi cùng một hướng.

Người ta thường nói đến những tổn thất về sinh mạng con người và sự tàn phá vật chất. Nhưng đối với tôi, sự hủy hoại còn diễn ra ngay bên trong những con người đã sống sót sau chiến tranh. Đáng buồn hơn, nó còn xảy ra trong tâm hồn những đứa trẻ, nơi lòng trắc ẩn vốn có từ khi sinh ra đã bị tàn phá bởi sự tha hóa của ngôn ngữ, cùng với nhiều yếu tố hủy hoại khác.

Giờ đây, tôi tự hỏi sẽ phải mất bao nhiêu năm nữa mới có thể khôi phục lại sự trong sáng của tiếng Việt.

Chính trong nhiệm vụ phục hồi ấy, tôi đặt nhiều hy vọng vào vai trò quan trọng của văn học.

Thật sự, tôi nghĩ đến chức năng của nhà văn thông qua những tác phẩm nghệ thuật chân thực, có khả năng khơi dậy những cảm xúc sâu sắc trong lòng độc giả.

Đó là những tác phẩm mà trong đó lời nói và ý nghĩa được gắn kết thành một thể thống nhất, giúp ngôn ngữ trở lại đầy đủ chức năng vốn có: trở thành chiếc cầu nối cho sự giao tiếp và đối thoại trong xã hội.

12. Một ngày trong cuộc sống của nhà văn Ngô Thế Vinh

NMT: Một ngày bình thường trong cuộc sống của nhà văn Ngô Thế Vinh diễn ra như thế nào?

NTV: Thông thường, không có ngày nào của tôi hoàn toàn giống ngày nào.

Tuy vậy, tôi có thói quen thức dậy sớm, đọc lướt qua báo hằng ngày và xem tin tức buổi sáng trên truyền hình.

Sau đó, tôi đến bệnh viện cũng khá sớm. Nếu không cần phải đi thăm các phòng bệnh, tôi sẽ có gần một giờ yên tĩnh trong văn phòng để giải quyết những công việc phát sinh.

Lịch làm việc của tôi khá linh hoạt, nhưng nói chung, tôi dành tám giờ mỗi ngày cho công việc bác sĩ.

Có thể nói, hạnh phúc đối với tôi chính là những giờ phút buổi tối trong không khí gia đình. Khi không đọc sách, tôi có thể ngồi trước máy vi tính để viết hoặc biên tập những trang bản thảo còn dang dở.

13. Dự định xuất bản tập truyện ngắn

NMT: Hiện nay ông có dự định sáng tác nào không? Nghe nói ông sắp có một tác phẩm được xuất bản. Nếu có thể, xin ông giới thiệu đôi nét về nội dung tác phẩm ấy.

NTV: Tình cờ, một người bạn từ London gửi cho tôi một bản sao truyện ngắn Trận chiến Sài Gòn, từng được đăng trên tạp chí Trình Bày, số 34, năm 1971.

Như tôi đã nói, số báo ấy bị tịch thu vì truyện ngắn của tôi, sau đó là vụ việc phiền phức khiến tôi phải ra tòa.

Dù sao, bản sao do người bạn gửi đã tạo cơ hội cho tôi đọc lại tác phẩm này cùng một số truyện ngắn khác mà tôi viết sau đó.

Những truyện ấy được sáng tác cách nhau khá xa, trong khoảng thời gian từ năm 1970 đến năm 1990, nhưng lại cho thấy sự nhất quán về nội dung.

Vì vậy, tôi đang dự định nhờ Nhà xuất bản Văn Nghệ ấn hành một tập truyện gồm 12 truyện ngắn.

Trận chiến Sài Gòn sẽ là truyện đầu tiên và Giấc Mộng Con Năm 2000 sẽ là truyện cuối cùng.

Trận chiến Sài Gòn cũng sẽ được chọn làm nhan đề cho cả tập sách. Dự kiến sách sẽ được phát hành vào đầu năm 1996.

14. Những giấc mơ và dự định trong cuộc đời

NMT: Ông có nhiều ước mơ không? Và những ước mơ ấy có vượt qua giới hạn của thời gian và không gian không?

NTV: Sau khi trải qua những kinh nghiệm về sự tan rã và những hoàn cảnh tưởng chừng không còn chút hy vọng nào, ở tuổi 50, khi nhìn lại quá khứ và hướng về tương lai, dường như tôi vẫn còn nuôi dưỡng nhiều ước mơ, “giấc mộng lớn, giấc mộng con”, mượn cách diễn đạt của nhà thơ Tản Đà.

Sau năm 1975, khi còn ở Việt Nam và bị giam trong tù, cũng như những bạn bè, đồng nghiệp của mình, tôi hy vọng và mơ ước về những việc sẽ làm khi được tự do.

Lúc ấy, tôi không nghĩ đến chuyện trở lại với nghề y, mà chỉ mơ về một cuốn sách mình sẽ viết.

Nhưng tám năm sau đó, khi đến Hoa Kỳ lần thứ hai trong đời – lần này với tư cách một người tị nạn – tôi buộc phải tạm gác lại những ước mơ văn chương để vượt qua một dòng sông mà mình hoặc phải bơi được qua, hoặc sẽ chết chìm.

Có những lúc tôi cảm thấy như mình đã chết đuối trong chính dòng sông mà mình đã chọn lao xuống.

Cuối cùng, ở tuổi 50, tôi trở lại với nghề y.

Ở một ý nghĩa nào đó, tôi vẫn yêu nghề y. Vì vậy, nói rằng đó là con đường để tôi trả món nợ sinh tồn của mình đối với xã hội cũng không phải là một lời nói quá.

Giờ đây, tôi có nhiều thời gian rảnh hơn để suy nghĩ và tiếp tục thực hiện tập truyện ngắn ấy.

Câu hỏi của ông về việc những giấc mơ của tôi có vượt qua giới hạn thời gian và không gian hay không khiến tôi nhớ đến quan điểm của nhà văn nổi tiếng Nhất Linh: một cuốn tiểu thuyết hay thì ở bất cứ nơi đâu, vào bất cứ thời điểm nào, đọc vẫn thấy hay.

Có thể tạo ra một tác phẩm thực sự có giá trị luôn là ước mơ của người cầm bút.

Tôi đặc biệt thích hình ảnh trong câu thơ của Tản Đà:

“Gánh nặng vai mang, đường xa.”

Còn có thể đi được bao xa, điều đó tùy thuộc vào tấm lòng, trí tuệ, sức lực và tinh thần của mỗi nhà văn, phải không ông?

Tôi còn có một ước mơ khác, không hẳn liên quan đến văn học, nhưng chắc chắn là ước mơ chung của mọi thành viên trong cộng đồng người Việt hải ngoại: xây dựng một quần thể Công viên Văn hóa vào năm 2000.

Công trình ấy nên được hoàn thành vào khoảng cùng thời điểm, hoặc sớm hơn, so với Công viên Valor do người Mỹ dự định xây dựng tại Maryland.

Công viên Valor sẽ bao gồm một hệ thống bảo tàng dành cho bảy cuộc chiến tranh mà Hoa Kỳ trực tiếp tham gia kể từ khi thành lập quốc gia, trong đó dĩ nhiên có cả cuộc chiến tranh Việt Nam.

Từ khả năng đến hiện thực là cả một khoảng cách. Khoảng cách ấy có thể được vượt qua nếu chúng ta biết tìm ra mẫu số chung để kết nối trái tim người Việt.

Một người bạn và cũng là đồng nghiệp bác sĩ của tôi, có nguồn gốc Do Thái, đã khá ngạc nhiên khi chứng kiến tỷ lệ cao các bác sĩ nội trú người Việt đến bệnh viện chúng tôi để thực tập.

Ông nhận xét rằng cộng đồng người Việt chỉ mất 20 năm để đạt được mức tiến bộ ngang bằng, thậm chí cao hơn, so với những cộng đồng châu Á khác đã đến đây từ 100 năm trước.

Khi cầm trên tay một đĩa CD-ROM giới thiệu các ca khúc của nhạc sĩ nổi tiếng Phạm Duy và một đĩa khác ghi âm nhạc Chopin do nghệ sĩ dương cầm từng đoạt giải thưởng Đặng Thái Sơn trình diễn, người bạn ấy còn nói thêm rằng ông không thể ngờ chúng ta lại sớm tham gia vào những lĩnh vực công nghệ cao như vậy.

Tôi tin rằng ông cũng đồng ý với tôi: đó không đơn thuần chỉ là một lời xã giao ngoại giao.

15. Lời cuối gửi độc giả

NMT: Cuối cùng, chắc hẳn độc giả sẽ rất vui nếu được nghe nhà văn Ngô Thế Vinh chia sẻ thêm bất cứ điều gì ông muốn gửi đến họ.

NTV: Tôi luôn hy vọng được chia sẻ những suy nghĩ và cảm xúc với độc giả thông qua những cuốn sách tôi đã viết và đang tiếp tục viết.

Tôi cũng luôn nghĩ đến những độc giả đang sống bên trong Việt Nam.

Thông tin cuối bài trong nguyên tác:

• Cuộc phỏng vấn: Nguyễn Mạnh Trinh thực hiện.

• Địa điểm: Little Saigon, California.

• Thời gian: Tháng 1 năm 1996.

• Bản tiếng Anh: năm 2004.

• THE WRITERS POST (ISSN: 1527-5467), tạp chí về văn học và văn học dịch.