Năm 1977 học Nhãn khoa tại BV Bình Dân- lần đầu tiên mình đã biết cô Thuần lúc đo cô 54 tuổi. Cô đã để lại trong tâm trí mình hình ảnh một người thầy thuốc hiền lành đức độ trong suốt cuộc đời y nghiệp của mình...Và hôm nay xin phép thầy Ân đăng lại bài này để tưởng nhớ về cô -một đại thụ trong ngành Nhãn khoa VN đã ra đi.
một nữ giải phẫu gia đầy tài năng và lòng nhân ái.
Đặng Phú Ân
Lời nói đầu
Ngày 01 tháng 01 năm 2020, đúng ngày đầu của năm 2020, bác sĩ Nghiêm Thị Thuần, người chị cả của làng Y khoa Việt Nam, đã ra đi vĩnh viễn ở tuổi 96, tại Montréal, Canada.
Ban Chấp Hành Hội Y Sĩ Việt Nam tại Canada, đã cắt cử tôi thay mặt Hội đọc truy niệm trước linh cữu của người quá cố kính yêu: Bác Sĩ Nghiêm Thị Thuần.
Sau đó, chủ bút TSYS đã đề nghị tôi viết một bài để tưởng nhớ BS Nghiêm Thị Thuần, người mà tôi đã học hỏi được nhiều trong thời gian phục vụ tại Bệnh viện Bình Dân, Saigon, tôi vẫn ghi khắc nhiều ân tình cũng như sau này tại đất nước tạm dung Canada với những tương quan liên lạc không bao giờ quên được.
Bài viết dưới đây dựa vào những gì còn nhớ khi được nghe Thầy Phạm Biểu Tâm kể lại cho tôi nghe tại Bệnh viện Bình Dân sau 1975 về người nội trú ngoại khoa đầu tiên của Thầy vào những buổi chiều khi không còn cas mổ nào. Tôi cũng được nghe Thầy Trần Ngọc Ninh nhắc tới người nữ Nội trú ngoại khoa tại Bệnh viện Phủ Doãn Nghiêm Thị Thuần. Ngoài ra, chúng tôi xin đặc biệt cám ơn Bác sĩ Nghiêm Đạo Đại, người em út của Bác sĩ Nghiêm Thị Thuần, anh Trịnh Lữ, cháu Trịnh Khiêm, Bác sĩ Nguyễn Thị Phong Huệ, Bác sĩ Từ Uyên, Bác sĩ Phạm Tu Chính, Bác sĩ Lê Văn Tuấn…đã cho tôi thêm nhiều tin tức.
Xin chân thành đa tạ.
Đặng Phú Ân.
Giữa mùa Đông giá lạnh của xứ Canada, tuyết trắng rơi đầy. Tình cảm con người cũng bị trùng xuống. Nếu có một tin gì không vui thì con người dễ bị trầm cảm sâu xa.
Chiều nay, tôi đang ngồi làm việc, nhận được điện thoại của Bác sĩ Nghiêm Đạo Đại: “Ân ơi, chị Thuần moa mới mất!”…
Tôi thật bàng hoàng, xúc động!
Bên ngoài tuyết trắng rơi, vẫn rơi…con sóc đang ngơ ngẩn, nhẩy vội trên cành cây khô, sơ xác. Thế giới như ngừng lại, bao nhiêu kỷ niệm với người chị cả kính mến trong y giới vừa mệnh chung để lại trong tôi sự trống vắng mênh mông; một nữ giải phẫu gia vừa khuất bóng, Bác sĩ Nghiêm Thị Thuần.
Bác sĩ Nghiêm Thị Thuần sinh ngày 28 tháng 8 năm 1923 tại Hà Nội, trong một gia đình khoa bảng, thân phụ là Bác sĩ Thú y Nghiêm Xuân Hỗ, Bác sĩ Hỗ hoạt động rất nhiều trong những năm 1916, 1920. Vì tính tình cương trực, không chịu luồn cúi nên cụ Hổ bị cử đi lên tận miền Thượng du như Đông Triều, Phú Thọ, Thái Nguyên, Cao Bằng, Trùng Khánh và cuối cùng tại Căm Bốt. Cụ trở về Việt Nam năm 1946 khi quân đội Nhật đầu hàng. Gia đình kể lại, những khi cụ đi làm việc tại nơi ma thiêng nước độc, cụ bà vẫn cho người con gái đầu lòng Nghiêm Thị Thuần đi theo cụ ông để cụ ông đỡ buồn trong lúc các con khác còn ở lại Đông Xá với cụ bà. Những lúc đi tuần tra thì cụ ông đi cùng cô con gái Nghiêm Thị Thuần bằng phương tiện cỡi con ngựa tên Kim đi đến phà hay lội qua sông. Cũng vì thế mà sau này cô Thuần có thể lực cao, bơi lội giỏi (tôi còn nhớ những năm ở Canada, Bác sĩ Thuần đã ở tuổi thất thập mà mỗi lần đến thăm tôi, Bác sĩ Thuần thường nói sáng nào tôi và anh Định (chồng của Bác sĩ Thuần) cũng đã bơi 2, 3 vòng tại hồ bơi Brossard.
CON ĐƯỜNG SỰ NGHIỆP:
Cũng theo gia đình thuật lại, cụ Ông khi sinh thời luôn luôn tâm sự và khuyến khích các con cố gắng học được cái nghề gì giúp ích cho người, xoa dịu nỗi đau khổ của tha nhân, thí dụ như ngành y chẳng hạn.
Hơn thế nữa, cụ thân sinh còn thường đọc sách báo hay kể lại cho con cái những bệnh sử nguy hiểm trong làng xóm mà các thầy thuốc đã tận sức, tận lực cứu chữa, từ báo chí như gương sáng cho con cái. Nhưng xúc động quan trọng nhất là người em Nghiêm Vạn Mỹ, bị tử vong vì bệnh thương hàn điều trị tại bệnh viện Đặng Vũ Lạc tại Hà Nội, một tang lớn trực tiếp trong gia đình.
Từ những khuyến khích của thân phụ, từ những cái chết đau thương trong làng xóm, trong bà con ruột thịt, người con gái Nghiêm Thị Thuần đã quyết định học y khoa vào tháng 4 năm 1944, sau khi tốt nghiệp trường Trung học nổi tiếng của Bắc kỳ: trường Bưởi.
Đến năm thứ 2 thì trường Đại Học Y Khoa Hà Nội phải di tản vì chiến tranh, lên tận Đông Xá và Đông Triều. Sau những năm y khoa theo học với Giáo sư Nội Khoa Đặng Văn Chung và Blondel, tại vùng Bắc Cạn xa thành phố này, có một bệnh nhân bị nước trong màng phổi và ổ bụng, đang trong tình trạng khó thở nặng. Với một ống chích lớn bằng thủy tinh 20 phân khối thời đó mà sinh viên Nghiêm Thị Thuần đã mang theo từ Bệnh viện Phủ Doãn, Hà Nội, chị đã bạo dạn rút nước tại màng phổi và ổ bụng theo thủ thuật đã học được từ ông Thầy Đặng Văn Chung, bệnh nhân đã dễ thở hẳn ngay. Thân phụ và bà con lối xóm thấy cô con gái Nghiêm Thị Thuần, người còn trẻ mà bạo dạn và chịu khó học hỏi, đã cứu sống được người tại những nơi xa xôi, thiếu thầy, thiếu thuốc này, đem lại một sự tin tưởng và khen ngợi của thân phụ và bà con lối xóm và cho chính bản thân cô Nghiêm Thị Thuần.
Theo đúng ý nguyện của người cha, sau này năm người con của Bác sĩ Thú y Nghiêm Xuân Hỗ đã trưởng thành với hai người đi về giải phẫu (Bác sĩ Nghiêm Thị Thuần và người con út Bác sĩ Nghiêm Đạo Đại, một Giáo sư Giải phẫu nổi tiếng của Đại học Y khoa M.C.P Hahneman Drexel University, Hoa Kỳ về các thành công trong công trình ghép tạng phủ, nhất là ghép thận và ghép tụy tạng-pancreas (xin xem ghi chú cuối bài). Một người con làm gây mê, một người Bác sĩ Răng Miệng (dạy tại Đại học Georgestown), và một người làm Y Tế Công Cộng.
Con trai độc nhất của Bác sĩ Nghiêm Thị Thuần là Bác sĩ Trịnh Hữu Tâm, với vợ là Bác sĩ Nguyễn Thị Phong Huệ, cũng như ái nữ của Bác sĩ Nghiêm Đạo Đại cũng theo y nghiệp của mẹ, của cha.
Tiếc rằng cụ Nghiêm Xuân Hổ không sống lâu được để hài lòng thấy sự trưởng thành của 5 người con trong gia đình và cháu nội, cháu ngoại theo y nghiệp như lời ước nguyện của cụ.
- Trong quá trình học Y khoa, Bác sĩ Nghiêm Thị Thuần đã làm Nội trú Ngoại khoa (Interne des hôpitaux) tại Y khoa Đại Học Hà Nội với Giáo su Huard, Giáo sư Montagné, Giáo sư Tôn Thất Tùng và Giáo sư Phạm Biểu Tâm. Thầy Phạm Biểu Tâm đã kể lại cho tôi: “Mỗi buổi sáng tại Bệnh viện Phủ Doãn, cô Thuần thường đi lên phòng mổ từ trước 6, 7 giờ sáng, kể cả những ngày mùa đông giá lạnh, để sửa soạn những cas mổ cho Giáo sư Pierre Huard và tôi…” Bác sĩ Nghiêm Thị Thuần là phụ tá rất thân cận với Giáo sư Phạm Biểu Tâm từ những thời gian đầu tại Bệnh viện Phủ Doãn, Hà Nội.
- Sau này, Bác sĩ Nghiêm Thị Thuần đã lập gia đình với ông Trịnh Hữu Định vào năm 1948.
Công tác thiện nguyện với đầy lòng bác ái.
Di cư vào Nam
Năm 1954, khi Hiệp định Genève chia đôi đất nước, trong khi cả triệu đồng bào đã khăn gói, vội vã, bỏ nhà, bỏ cửa để trốn chạy Cộng sản, di cư vào Nam bằng đủ mọi phương tiện: đường bộ, đường thuỷ, đường hàng không, ngay kể cả lội vượt sông Bến Hải thì Bác sĩ Nghiêm Thị Thuần đã hy sinh đi cứu giúp đồng bào trên chiến hạm Warrior của Hoàng Gia Anh lênh đênh trên biển cả cả 100 ngày. Bác sĩ Nghiêm Thị Thuần đã mang hết tâm sức để lo cho sức khoẻ cả ngàn người di cư trên chuyến tàu này (xin xem bản tường thuật trên báo Twin City Sentinel xuất bản năm 1958). Hình ảnh của người nữ giải phẫu gia trên chiến hạm này đã làm cho ông Hạm trưởng tầu Hoàng Gia Anh phải thốt lên: “từ hồi chiến hạm được hạ thủy đến giờ, chưa có một người phụ nữ nào làm thầy thuốc giúp đỡ sức khoẻ trên chiến hạm. Vậy mà Bác sĩ Nghiêm Thị Thuần, một người đàn bà 1m50 chiều cao, đã lênh đênh cùng thủy thủ đoàn trên biển cả cả 100 ngày, cho tới khi Hải Phòng cửa biển cuối cùng đóng cửa cuộc di cư vào Nam”.
Trong thời gian này Bác sĩ Nghiêm Thị Thuần ngoài các giải phẫu cấp cứu cho những trường hợp ngoại khoa, còn giúp sanh đẻ cho các bà mẹ thai nghén và các cháu đều được đặt tên có chữ đệm là Anh vì được sinh trên tầu của Anh như: Anh Đào, Anh Thương, Anh Hùng… để kỷ niệm nơi chào đời. Ngày nay, những cô bé, cậu bé được Bác sĩ Nghiêm Thị Thuần đỡ đã tản mác ở khắp nơi trên thế giới.
Tại Huế 1954:
Sau khi đưa gia đình vào Saigon, Bác sĩ Nghiêm Thị Thuần và người con trai Trịnh Hữu Tâm đã trở lại Huế để nhận chức vụ Trưởng Khoa Giải Phẫu và Hậu Phẫu của Bệnh Viện Trung Ương Huế, một bệnh viện 1500 giường của Pháp giao lại cho Việt Nam.
Mới 31 tuổi, Bác sĩ Nghiêm Thị Thuần, nhờ có vốn liếng học trước tại Đại Học Y Khoa Hà Nội với Giáo sư Huard, Giáo sư Montagné, Giáo sư Phạm Biểu Tâm, Giáo sư Trần Ngọc Ninh với 6 năm nội trú đã lèo lái khu Giải phẫu Bệnh viện Trung Ương Huế, bệnh viện này trở thành một bệnh viện nổi tiếng của dân miền Trung, đồng bào ùn ùn kéo tới để xin chữa trị.
Bác sĩ Nghiêm Thị Thuần xứng danh là một nữ giải phẫu gia nổi tiếng đầu tiên tại Đông Dương vào thời điểm đó.
Tinh thần ham học hỏi và cầu tiến.
Bác sĩ Nghiêm Thị Thuần đã tu nghiệp tại Hoa Kỳ 2 lần, lần đầu tại Bowman Gray School về Reconstructive Surgery (Giải phẫu bổ hình và tái tạo) và lần sau tại Viện Vật lý Trị liệu lừng danh thế giới Howard D.
Rusk Institute of Physical Therapy ở New York từ thời điểm 1958. Bác sĩ Nghiêm Thị Thuần đã trở về nước và đảm nhận chức vụ Bác sĩ Trưởng khoa Giải Phẫu tại Bệnh viện Nguyễn văn Học, Gia Định. Bốn năm sau, Bác sĩ Nghiêm Thị Thuần được bổ nhiệm làm Hiệu trưởng Trường Cán sự Điều Dưỡng Quốc Gia cho tới khi mất nước. Các học viên đi thực tập tại Bệnh viện Chợ Rẫy, đây là nơi đào tạo quan trọng các cán sự điều dưỡng trên toàn quốc, mà ở nhiều địa danh xa thành phố có thể thay thế y sĩ săn sóc sức khoẻ cho đồng bào.
- Bác sĩ Nghiêm Thị Thuần cũng đã hành nghề giải phẫu tạo hình tại Trung tâm Giải phẫu Barsky Institute of Reconstructive Surgery tại Bệnh viện Chợ Rẫy. Trung tâm này được lập ra để điều trị cho những bệnh nhân bị thương do chiến tranh như phỏng nặng do bom đạn pháo kích, bị mìn, cụt tay, cụt chân…. hay kể cả những bệnh dị tật bẩm sinh (sứt môi, bec de lièvre). Trung tâm này có những bác sĩ khác đàn em Bác sĩ Thuần như Bác sĩ Nguyễn Thế Lạc, Bác sĩ Pham Văn Hải…cộng tác sau này.
Những hoạt động ngoài y khoa
- Năm 1950 tại Hà Nội, Bác sĩ Nghiêm Thị Thuần và bà Trịnh Hữu Ngọc đã khởi xướng phong trào Nữ Hướng Đạo Việt Nam tại miền Bắc, thường tổ chức các buổi họp mặt qua các chương trình cắm trại.
- Năm 1960, Bác sĩ Nghiêm Thị Thuần đã khởi xướng phong trào Bảo Vệ Hạnh Phúc Gia Đình mà Bác sĩ Nghiêm Thị Thuần là Hội Trưởng đầu tiên. Hội trưởng kế tiếp là Bác sĩ Từ Uyên. Sau này Bộ Y Tế có Nghị định thành lập Chương trình Kế Hoạch Hoá Gia Đình Bác sĩ Từ Uyên được bổ nhiệm Giám Đốc chương trình này, ở đây phải kể Bác sĩ Phạm Tu Chính, một nhân vật quan trọng trong Chương trình Kế Hoạch Hoá Gia Đình vì Bác sĩ Phạm Tu Chính là Giám Đốc Bảo Sanh Viện Hùng Vương. Người kế tiếp sau này là Bác sĩ Trần Ngươn Phiêu.
- Sau 1975, tôi có soạn bộ sách về kế hoạch hoá gia đình và đã được Bác sĩ Nghiêm Thị Thuần hiệu đính và viết đề tựa mà tôi vẫn ghi khắc tinh thần giúp đỡ và chỉ dẫn cho đàn em của Bác sĩ Nghiêm Thị Thuần. Bộ sách này đã được Bác sĩ Trần Thanh Lượng và vợ là Bác sĩ Lài, nội trú tại Bệnh viện Bình Dân khoá sau tôi lo phần in ấn. Tiếc rằng vợ chồng Bác sĩ Trần Thanh Lượng đã tử nạn trên đường vượt biển.
Thời gian sau ngày mất nước 1975:
Năm 1975, cụ bà thân sinh không chịu di tản sang Mỹ, nên Bác sĩ Nghiêm Thị Thuần đã phải ở lại chăm sóc mẹ già và đã tham gia công tác điều trị tại Bệnh viện Bình Dân, tại Khu Nhãn Khoa. Bệnh viện Bình Dân là bệnh viện duy nhất tại Saigon sau 1975 với tập thể y sĩ cũ mà không có một bác sĩ cộng sản nào tham dự trong hàng ngũ khoa học kỹ thuật. Thầy Phạm Biểu Tâm cũng như quý Thầy Trần Ngọc Ninh, Ngô Gia Hy, Nguyễn Đình Cát v.v…đã tín nhiệm và đề nghị với Trường Đại Học Y Khoa và Ban Quân Quản bổ nhiệm các bác sĩ cũ đảm nhận các chức vụ Chủ nhiệm Khoa (CNK) tức là Trưởng khoa trước 1975 như CNK Chỉnh Trực Bác sĩ Võ Thành Phụng, CNK Ung Thư Bác sĩ Nguyễn Chấn Hùng, CNK Giải phẫu Tiết Niệu Bác sĩ Đăng Phú Ân, CNK Giải phẫu Tổng quát Bác sĩ Văn Kỳ Nam, sau này là Bác sĩ Văn Tần, và CNK Nhãn Khoa là Bác sĩ Nghiêm Thị Thuần, sau này là Bác sĩ Lê Văn Tuấn, CNK Gây Mê Hồi Sức Bác sĩ Trần Quang Dự…
Chính trong thời kỳ này mà tôi đã được làm việc và học hỏi rất nhiêu về chuyên môn giải phẫu cũng như cách sống, cách xử thế với những thành phần mới của chế độ cộng sản vì Bác sĩ Nghiêm Thị Thuần đã có quá nhiều kinh nghiệm khi sống ở Việt Bắc với Việt Minh. Trong phần phân ưu của Bác sĩ Lê Văn Tuấn, cựu Nội trú Bệnh viện Bình Dân, sau này đã thay thế Bác sĩ Nghiêm Thị Thuần trong chức vụ Chủ Nhiệm Khoa Nhãn Khoa đã ghi: “Bác sĩ Nghiêm Thị Thuần đã cho tôi những lời khuyến khích và những chỉ dẫn quý báu trong việc thực hiện những greffe conjonctivale đầu tiên. Tôi không bao giờ quên những bài học quý báu đó.”
Bác sĩ Nghiêm Thị Thuần tuy làm nhãn khoa, nhưng những phiên trực ngoại khoa, Bác sĩ Nghiêm Thị Thuần cũng tự nguyện tăng cường cho lịch trực ngoại khoa cấp cứu của chúng tôi.
Năm 1990, Bác sĩ Nghiêm Thị Thuần qua được Canada cùng với người con trai duy nhất là Bác sĩ Trịnh Hữu Tâm và vợ là Bác sĩ Nguyễn Thị Phong Huệ. Phải nói ngay, Bác sĩ Trịnh Hữu Tâm, là một thầy thuốc trẻ, nhưng có một đức tính rất đứng đắn, trong nghề nghiệp cũng như trong đời sống, một hậu duệ tươi sáng trong đại gia đình họ Nghiêm và họ Trịnh. Sau một thời gian công tác ở vùng xa, Bác sĩ Trịnh Hữu Tâm đã trở về hành nghề tại Montreal và có cộng tác với hiền thê của tôi tại Trung tâm Y khoa Rolland. Ai cũng nhận xét thấy những hồ sơ y khoa của bệnh nhân, Bác sĩ Trịnh Hữu Tâm viết rất đầy đủ, chữ viết rất đẹp và rõ ràng, bệnh nhân phản ảnh rằng rất quý mến Bác sĩ Trịnh Hữu Tâm. Nhưng không may, vào một ngày cuối Hạ, Bác sĩ Trịnh Hữu Tâm đã đột xuất ra đi có lẽ về bệnh tim mạch tại tư gia.
Bác sĩ Trịnh Hữu Tâm để lại vợ và 3 cháu rất ngoan và học giỏi. Sự ra đi của người con trai duy nhất đã ảnh hưởng rất nhiều tới Bác sĩ Ng-hiêm Thị Thuần. Tuy nhiên phải công nhận sự can đảm và chịu đựng của Bác sĩ Nghiêm Thị Thuần trong biến cố gia đình quan trọng này. Gia đình có nói mọi người đã chứng kiến trong quá khứ, khi Thầy Trần Ngọc Ninh đã phát hiện Bác sĩ Nghiêm Thị Thuần có một cái bướu ở dưới xương quai xanh (clavicule), đó là một bướu của plexus brachial, đã được Giáo sư Trần Ngọc Ninh và Giáo sư Hoover giải phẫu tại Bệnh viện Bình Dân. Bác sĩ Nghiêm Thị Thuần đã can đảm bình tĩnh và vẫn đi làm để phục vụ bệnh nhân như bình thường, và cơn đau đã qua nhờ cuộc giải phẫu đã có kết quả rất tốt là Bác sĩ Nghiêm Thị Thuần đã sống được tới ngày hôm nay ở tuổi ngoài 90 này.
Đức học hỏi, học hỏi suốt đời:
Khi Bác sĩ Nghiêm Thị Thuần qua Canada, đã gần 70 tuổi, Bác sĩ Nghiêm Thị Thuần không hành nghề nữa nhưng vẫn đi thuyết trình và phổ biến việc tập luyện bảo vệ sức khoẻ cho người cao niên và Bác sĩ Nghiêm Thị Thuần vẫn còn ham mê học hỏi.
Tôi còn nhớ, Bác sĩ Nghiêm Thị Thuần lâu lâu tới bệnh viện nơi tôi làm và ngỏ ý: “Anh Ân ơi, Ân có những tài liệu y khoa nào mới mà Ân không đọc nữa, Ân chuyển cho chị nhé!” Khi tôi tổ chức các chương trình tu nghiệp Hậu Đại học, Bác sĩ Nghiêm Thị Thuần nói: “Chị có thể xin anh em cho đi dự được không?”. Tôi nói với Bác sĩ Nghiêm Thị Thuần: “Kính thưa chị, chị đến là chúng em rất mừng, và rất hân hạnh được đón tiếp chị. Có thể nói, chị là một tấm gương sáng cho anh em”. Tất cả Hội viên Hội YSVN tại Canada đều thấy Bác sĩ Nghiêm Thị Thuần tuổi đã xế chiều nhưng vẫn lui tới các chương trình huấn luyện Hậu Đại Học mặc dầu đi từ Brossard bên kia sông tới Montreal.
Những sự kiện này quả là một tấm gương sáng cho anh em chúng tôi về đức hiếu học suốt đời của một thầy thuốc lương tâm.
Bác sĩ Nghiêm Thị Thuần đã để lại cho chúng tôi một lòng kính phục vô biên.
Bác sĩ Nghiêm Thị Thuần là một người chị cả trong đại gia đình, theo ý nguyện của thân phụ để lại, đã hướng dẫn các em và các con, cháu theo được một ngành nghề giúp đỡ sự đau thương của bệnh nhân, mà còn là chị cả trong Đại gia đình Y khoa Việt Nam, đã đi theo sát đức độ, khả năng chuyên môn, chịu khó học hỏi của những người Thầy, đặc biệt với Giáo sư Phạm Biểu Tâm.
- Đối với đồng hương, Bác sĩ Nghiêm Thị Thuần có một lòng nhân đạo rộng lớn, cứu giúp đồng bào trong những hoàn cảnh nguy nan, cứu giúp dân di cư lập làng SOS…
- Đối với đồng nghiệp, Bác sĩ Nghiêm Thị Thuần là bậc niên trưởng rất khiêm tốn, nhã nhặn và đã giúp đỡ không những về kỹ thuật chuyên môn rất chu đáo tận tình, mà còn chia xẻ về đời sống tinh thần với anh chị em đồng nghiệp.
Dẫu biết rằng sinh ly tử biệt là một lẽ thường tình trên đời này, nhưng sự ra đi của người thầy thuốc lương tâm Nghiêm Thị Thuần đã để lại trong đại gia đình, trong y giới và đặc biệt trong lòng của biết bao bệnh nhân thương đau, một lòng tiếc thương vô bờ bến và muôn vàn kính yêu.
Thầy Phạm Biểu Tâm, người đã dẫn dắt Bác sĩ Nghiêm Thị Thuần từ những buổi đầu khi đi vào y nghiệp, đã viết:
“Trăm năm trước ta chưa có
Trăm năm sau có cũng như không Cuộc đời sắc sắc không không Trăm năm còn lại tấm lòng từ bi”…
- Và với tấm lòng từ bi đó, Bác sĩ Nghiêm Thị Thuần đã:
“Khăn gói sẵn sàng rời quán trọ
Ra đi lá rụng trước thu phong…”
- Và cuối cùng Bác sĩ Nghiêm Thị Thuần đã:
“Nhẹ gánh ra đi, ngả bóng chiều”
Xin mượn ý thơ của người Thầy chúng tôi, Bác sĩ Trần Văn Bảng, để tiễn đưa Bác sĩ Nghiêm Thị Thuần được thanh thản ra đi tới chốn nghìn thu vĩnh biệt.
Montreal, tiết Đông Xuân 2020
Đặng Phú Ân
Tài liệu tham khảo:
1) Trích lời giới thiệu của Giáo sư Laurent Hunsicker, Đại học Iowa đề cử Giáo sư Nghiêm Đạo Đại (Trung tâm Trưởng Trung Tâm ghép nội tạng nổi tiếng nhất thế giới Allengheny General Hospital) nhận lãnh tước vị cao quý “Senior Achievement Award in Clinical Transplantation”“...Dr Dai Dao Nghiem has presented his works in 50 meetings in European Society for Organ Trans-plants and 80 US meetings. He has spoken at 210 events in the country and has authored and co-authored 223 papers addressing all aspects of pancreas and kidney tranplants and related problems… He has been named in Who’s Who in America.
Dr. Dai D. Nghiem, transplant Surgeon, Teacher, Scientist, Innovator, Hu-manist and Friend for nomination to the Senior Achievement Award of Clinical Sciences.”
2) bài đăng trên báo Twin City Sentinel năm 1958, Minessota, US
Cô học y khoa ở Hà Nội, tình nguyện đến giúp mẹ tôi tổ chức lớp mẫu giáo hồi đầu 1940, gặp chú Định (em bố tôi), rồi hai người thành vợ chồng. Sinh con trai đầu lòng xong thì chú Định sang Pháp học trường Mỹ thuật Trang trí ở Paris; cô làm nội trú rồi thành bác sỹ nhà thương Phủ Doãn. 1954, cô làm từ thiện trên một tầu thủy của Anh chở người di cư từ bắc vào nam, chăm nom người ốm và là bà đỡ cho hàng trăm trẻ sơ sinh trên những chuyến tàu ấy trong giai đoạn 100 ngày Hải Phòng. Các bà mẹ đều nhờ cô đặt tên cho con mình, và tất cả tụi trẻ ấy đều có tên là “Anh” - vì con tầu là của nước Anh.
Trong chiến tranh với Pháp, ông thân sinh cô bị Tây bắn chết trong một trận càn ở quê. Gia đình cô phân tán, người theo Việt Minh, người theo quốc gia. Trong chuyến tầu di cư cuối cùng, cô ở lại Sài Gòn. Được thầy cũ là BS Phạm Biểu Tâm cũng từ Hà Nội nhận cùng làm việc, rồi nhận làm bác sỹ Bệnh viện Huế, vừa thực hành vừa giảng dạy. 1958 cô sang Mỹ học thêm về phương pháp cũng như tổ chức bệnh viện tại Bowman Grey School of Medicine. Hai năm sau thì đến New York City học giải phẫu chỉnh hình. Trở về Sài Gòn, cô làm hiệu trưởng Trường Cán sự Điều dưỡng trong rất nhiều năm. Thế hệ học sinh thời ấy nay vẫn còn rất nhớ “bà Thuần”. Khi xây dựng Bệnh viện Chợ Rẫy, cô là cố vấn cho phía Nhật để Việt Nam hóa cơ cấu tổ chức và nhiệt đới hóa kiến trúc của bệnh viện.
Từ 1960, cô khởi xướng phong trào kế hoạch hóa gia đình trong miền Nam, cho dịch và soạn các chương trình huấn luyện về kế hoạch hóa gia đình. Năm 1965 chú Định mới từ Paris về Sài Gòn, dậy vẽ tại Đại học Thủ Đức, làm các tượng Phật trong chùa Vĩnh Nghiêm, và xây một nơi ở và xưởng vẽ tại Phú Nhuận. Con trai duy nhất của cô chú lúc ấy đã vào đại học y khoa Sài Gòn. 1975, cô tham gia điều khiển các cô nhi viện tổ chức đợt di tản trẻ mồ côi baby Lift, nhưng từ chối di tản với người Mỹ.
Sang thập niên 1990 thì con trai cô, em Trịnh Hữu Tâm, đang là bác sỹ Chợ Rẫy, quyết định đưa vợ và ba con sang Canada, vì cả gia đình bên vợ đều định cư bên đó. Rồi cô Thuần chú Định cũng theo sang với con với cháu. Cô đã thành một bà già giữa xứ tuyết, được y tế sở tại liệt vào dạng người khiếm thị, phát cho cái gậy chống màu vàng để ai thấy cũng biết mà nhường, tránh. Nhưng cô vẫn lên mạng theo dõi tin tức, liên lạc với các nhà xuất bản để viết bài về các vấn đề hạnh phúc gia đình, y học thường thức, chăm sóc người già...Màn hình của cô phóng to chữ cao đến 5 hoặc 6 cm để cô đọc được, từng chữ, từng dòng một. Và cô trồng rau, hành, hoa... Mỗi lần sang thăm cô chú, tôi vẫn thấy “cô Thuần” như xưa, nói chuyện rành rẽ và nhanh, cứ vài câu lại hỏi “anh nghe có kịp không?” Thường sáng sớm, khi tôi vẫn còn nằm trong chăn, cô đã vào ngồi cạnh và nói chuyện - những chuyện mà chỉ có người nặng lòng với cuộc đời và đồng loại mới có.
Mọi việc tưởng như đã yên lành, thì Tâm đột ngột qua đời ngay tại nhà. Cô gọi cho tôi - từ Montreal về Hà Nội. “...tôi đưa nó vào nhà xác, mà sờ đùi nó vẫn ấm anh ạ, vẫn ấm...” Nghĩa trang Côte-des-Neiges có thêm phần mộ bốn chỗ của nhà họ Trịnh. Tâm là người đầu tiên. Dưới tên Tâm có khắc hình một người câu cá, vì em rất thích đi câu thư giãn lúc sinh thời.
Còn ngày kia, 10 January 2020, cô Thuần là người thứ hai. Trong 6 năm vừa qua, cô và chú đã sống trong một trung tâm chăm sóc người già tại hạt Brossard. Lần cuối tôi đến thăm, cô đã không nói gì nữa, không tự ăn uống được, dinh dưỡng tiếp qua ống vào bụng. Cô vẫn có vẻ nhận ra tôi, với vẻ nhìn của cô lúc ấy. Khi nắm tay cô để ra về, cô bóp chặt tay tôi hai lần, và tôi đã linh cảm đó là lời “Vĩnh biệt” của cô.
Cô vãng sinh lúc 00:45h ngày 01/01/2020. Sáng hôm sau, trên chiếc giường đã nâng giấc cô những năm cuối đời, thấy có một cành hoa quấn giấy bọc màu trắng. Di hài của một tri thức thế hệ 2X thế kỷ 20; thật nữ tính và thanh khiết.
Tôi không thể không viết những giòng này chia sẻ với các bạn và cả mọi người trong gia đình. Chắc Anh Linh cô hiểu nỗi lòng tôi lúc này hơn ai hết. Cô đi thanh thản rồi. Cháu mừng cho cô. Cô là BS Nghiêm Thị Thuần (1923-2020).