GIÁO SƯ TRẦN ĐÌNH ĐỆ

Trước năm 1945, trong thời kỳ mà nước Việt Nam còn là một xứ bảo hộ của Pháp, toàn cõi VN chỉ có một trường đại học Y khoa duy nhất ở Hà Nội, mỗi năm đào tạo khoảng 20 bác sĩ. Năm 1947, khi toàn quốc kháng chiến chống lại sự trở lại xâm lăng của Pháp vào ngày 19 tháng 12 năm 1947, trường Y khoa Hà Nội di tản lên Chiêm Hoá thuộc khu chiến Việt Bắc tiếp tục đào tạo các sinh viên y khoa dưới sự hướng dẫn của bác sĩ Tôn Thất Tùng. Ở Hà Nội, ngay trong vùng chiếm đóng của quân đội Pháp, vài năm sau trường y khoa Hà Nội mới trở lại với giáo sư Pháp Pierre Huard làm khoa trưởng. Vì chiến tranh, đa số dân chúng tản cư ra vùng kháng chiến, nên số sinh viên Y rất ít, có thể đếm trên đầu ngón tay. Khoá tôi học bắt đầu vào năm 1952, tương đối đông sinh viên nhất, độ 60 người sau khi đã tốt nghiệp lớp PCB đại học “physique, chimie, biologie”. Lớp trên là khoá của anh Đinh Văn Tùng, Nguyễn Bích Tuyết, Lê Thế Linh… có độ 30, 40 người, lớp trên anh nữa, còn có anh Phạm Hà Thanh, Chuẩn tướng Giám đốc Cục Quân Y Quân Lực Việt Nam cuối cùng, anh Nguyễn Hữu Vị, cựu Chỉ huy trưởng Tổng y viện Cộng Hoà, anh Lưu Thế Tế, anh Nguyễn Quang Huấn, hai anh Tế, Huấn đã ra đi. Anh Nguyễn Văn Ba được tuyển chọn qua Pháp học ngành Nhãn khoa, song anh ở lại Pháp và không ai biết tin anh kể từ đó. Nổi tiếng nhất là anh Trần Kim Tuyến, anh có thêm bằng cử nhân Luật khoa, không trình luận án, không hành nghề Y, song đi vào con đường chính trị, anh từng nổi tiếng một thời với chức vụ Giám đốc Sở nghiên cứu Chính trị Phủ Tổng thống, là một nhân vật với nhiều quyền lực thời đó. Anh đã mất cách đây ít lâu. Tổng cộng chỉ có 6 người. Sau khoá các anh Thanh, Tuyến, Vị, Tế, Ba cũng chỉ có 5 người, đó là các anh Phạm Ngọc Toả, nay ở Pháp, anh Nguyễn Sơn cũng ở Pháp cùng với anh Phạm Văn Bá, có 2 người nữa cùng khoá song ở lại Hà Nội sau 1954 là cặp vợ chồng Trần Văn Sáng và Nguyễn Thị Trúc. Tổng cộng 5 người… Tôi quên không nhắc anh Thái Văn Minh đã mất cách đây vài năm.

Năm 1947, vì tình hình chiến sự, sinh viên miền Nam không ra Bắc học được, nên một trường y khoa được mở tại Saigon, toạ lạc tại căn biệt thự xinh đẹp số 28 đường Trần Quý Cáp, tương đương với trường Albert Sarraut Hà Nội. Biệt thự này có một lịch sử huy hoàng, đó là nơi Hoàng tử Đởm sau này là Vua Minh Mạng ra đời, sở hữu chủ sau cùng là bà Henriette Bùi Quang Chiêu đã nhường cho chính phủ để dùng làm nơi đào tạo các bác sĩ Y khoa cho miền Nam song song với trường y khoa Hà Hội.

Hiệp định Geneve chia đất nước VN làm hai miền, ranh giới là con song Bến Hải. Đa số giáo sư và sinh viên ở Hà Nội di cư vào Nam, chọn tự do, trả lại trường y khoa Hà Nội cho chính phủ cộng sản. Lớp tôi, tất cả đều vô Nam, trừ một người, anh Nguyễn Lã Hỷ ở lại. Lúc đầu, trường y Hà Nội và các sinh viên y được trường y Saigon đón nhận, cho cơ sở văn phòng làm việc với giáo sư Phạm Biểu Tâm làm Khoa trưởng. Chúng tôi đi học và thực tập cùng với các bạn sinh viên miền Nam. Phải đợi tới năm 1955, với sự thành lập của nền Cộng hoà miền Nam, chính quyền Pháp mới trao trả trường y khoa Saigon cho chính quyền VN. Đó là trường y khoa quốc gia đầu tiên của một nước VN hoàn toàn độc lập. Người được bầu làm Khoa trưởng đầu tiên của trường là Giáo sư Phạm Biểu Tâm. Từ nay, chúng tôi hết là sinh viên di tản nữa, chỉ có một danh xưng : Sinh viên Y của trường đại học Y khoa Việt Nam Cộng Hoà. Chương trình vẫn như cũ, nghĩa là theo chương trình Y khoa đại học Paris đã là trường từng đỡ đầu cho trường y khoa Hà Nội. Các bài giảng vẫn dùng Pháp ngữ, song các giáo sư người Pháp dần dần trở về Pháp, ngoại trừ các giáo sư được Giáo sư Khoa trưởng mời ở lại giảng dạy hay mời những giáo sư từ Pháp sang. Việc đào tạo các giáo sư Y rất khó, phải tốt nghiệp Thạc sĩ ở Paris, phải có đủ tước vị Đại học từ ngoại trú các bệnh viện thi vào cuối năm y 2, sau đó thi nội trú đầu năm y thứ 4, rồi chef de clinque. Tôi nhớ trong thời kỳ tôi học y ở trường Hà Nội 2 năm và Saigon 4 năm, chỉ có những vị giáo sư sau đây: Giáo sư Thạc sĩ Phạm Biểu Tâm, Giáo sư Thạc sĩ Trần Quang Đệ, Giáo sư Tâm ở Bắc, Giáo sư Đệ trong Nam, hai Giáo sư Đệ và Tâm đã làm vinh danh cho trường Y Hà Nội và Sài Gòn, bởi lẽ đó là hai bác sĩ đầu tiên của nước Việt Nam đã được văn bằng Thạc sĩ Y khoa rất khó khăn của Pháp. Sau đó, vào khoảng 1953, 4 người Việt Nam nữa đã trúng tuyển kỳ thi Thạc sĩ Y Khoa Đại học Paris. Đó là Giáo sư Nguyễn Hữu, một giáo sư nổi danh về Cơ Thể học và Giải phẫu, không những ở VN mà sau này còn ở Brest nữa trong những năm ông dạy học ở đó. Cùng với Giáo sư Nguyễn Hữu, có Giáo sư Thạc sĩ Đặng Văn Chung môn Nội khoa và Tim mạch. Giáo sư Chung ở lại Hà Nội sau 1954 vì lý do gia đình, ông nổi tiếng ở miền Bắc và trở thành bác sĩ riêng của Hồ Chí Minh và Bộ chính trị Trung Ương đảng. Năm 1999, tôi trở về Hà Nội đúng vào ngày Giáo sư Chung từ trần, tôi có đến chia buồn cùng gia đình vì tôi có học bác sĩ hai năm khi còn ở Hà Nội. Đồng thời với Giáo sư Hữu, Giáo sư Chung, có bác sĩ Vũ Công Hoè, chuyên về Pathologie cũng đậu Thạc sĩ tại Đại học Paris. Cụ Hoè, tai điếc nên chuyên về pathologie. Lúc chúng tôi thi môn của cụ, cụ thường bỏ máy nghe ngoài tai, nên chắc cụ nghe không rõ. Chúng tôi lợi dụng lúc đó, nói thật nhanh, tưởng như thuộc bài lắm. Lúc cụ đeo ống nghe vào thì chỉ hỏi vài câu, nên ái nấy đều qua môn của cụ dễ dàng. Người thứ tư cũng tốt nghiệp Thạc sĩ y khoa là bà Hồ Thị Sáng chuyên về parasitologie. Bà Sáng độc thân, người miền Nam, tôi thấy ít người biết bà. Môn parasitologie rất khó và là mảnh đất cha truyền con nối của gia đình Giáo sư Brumps. Bà Sáng rất nghiêm khắc, trên tôi hai lớp. Môn thi parasitologie có một sinh viên chỉ được điểm 4.5. Điểm được đậu là 5. Giáo sư Tâm đích thân xin bà tăng cho thêm thành 5 để khỏi phải học lại một năm. Giáo sư Sáng nói: Tuỳ anh, anh là Khoa trưởng, anh có toàn quyền. Còn điểm tôi cho không thể thay đổi. Giáo sư Tâm đành chịu. Anh bạn tôi đành học lại một năm mặc dầu lớp chỉ có 5, 6 người. Giáo sư Sáng sau 1954 không vô Nam, bà qua Pháp thi lại bằng Thạc sĩ Parasitologie của Đại học Paris và là Giáo sư Đại học Paris.

Tôi nhắc lại một chút lịch sử của trường Y để các bạn trẻ hiểu biết một chút về trường Y Hà Nội và Saigon. Tất cả chỉ có 6 vị Giáo sư Thạc sĩ: Giáo sư Tâm, Giáo sư Hữu, Giáo sư Đệ, Giáo sư Chung, Giáo sư Hoè và Giáo sư Sáng.

Riêng miền Nam chỉ có Giáo sư Trần Quang Đệ. Trong chương trình học của Y khoa có 3 môn học chính cả về phần lý thuyết lẫn thực hành. Thi viết không qua được 3 môn chính đó coi như phải chuyển ngành học. Thi thực hành, lúc ra trường “examen de Clinique” nếu hỏng một trong ba môn đó, coi như là phải thi lại. Các môn học khác không thấy bắt buộc trong kỳ thi bệnh lý. Đó là môn Giải phẫu, Nội khoa và Sản khoa. Thi lý thuyết, chúng tôi phải qua phần vấn đáp với 3 vị giáo sư của môn đó, cuộc thi kéo dài độ 30 phút. 30 phút tương đối như 3 giờ vì mình phải trả lời tất cả các câu hỏi miệng của 3 vị giáo sư mà không được sửa soạn trước. Thi thực hành phải khám lâm sàng một bệnh nhân trong 20 phút rồi tường trình bệnh lý, cách điều trị với ban giám khảo của ngành mình thi. Tôi nghĩ thể thức thi tốt nghiệp của trường Y Việt Nam khó hơn thi tốt nghiệp ở Canada, bởi vì thi lấy licence ở Canada chỉ cần trả lời một câu cho đúng trong 4 câu được lựa chọn. Không có cảnh thí sinh đối diện trả lời các câu hỏi của giáo sư.

Nếu trong ngành Y, môn giải phẫu được nhiều sinh viên thích chọn để học và hành sau khi ra trường, hai ngành nội và sản ít nổi tiếng hơn, và với tự ái của tuổi trẻ ít sinh viên lựa chọn. Một lẽ nữa, là ít có giáo sư nổi tiếng về hai ngành này. Ngành giải phẫu hấp dẫn với các giáo sư giỏi như Bác sĩ Tâm, Đệ, Chiếu, Ninh, Hoàng. Riêng ngành Sản, lúc học ở Hà Nội, tôi chẳng hề biết ai nổi tiếng về ngành này cả, phải lên năm thứ 3 mói được đi thực tập ở Sản, nên khi tôi vô Sài Gòn, môn Sản đối với tôi hoàn toàn xa lạ. Giáo sư dậy môn Sản ở Hà Nội là Giáo sư Montagné, tôi không rõ ông có bằng cấp gì, song ông dậy rất giỏi, rất đúng sư phạm, nghĩa là bài giảng giản dị, ngắn gọn, ra khỏi lớp là thuộc bài ngay, khỏi phải tra cứu sách vở thêm. Vô Sài Gòn, ông tiếp tục giảng dậy thêm môn Sản và làm việc tại bệnh viện Từ Dũ cùng với Giáo sư Cartoux, Giáo sư Sản của trường Y Sài Gòn. Khi tôi học với Giáo sư Montagné về lâm sàng, ông giảng rất kỹ, thêm vào đó ông đọc thuốc cho chúng tôi viết toa, viết xong phải đưa cho ông coi có đúng và dễ đọc không, bởi thế, chúng tôi lớp người cũ viết toa thuốc tương đối đọc rõ ràng, không làm khó cho các bạn dược sĩ khi soạn thuốc cho bệnh nhân.

Phải đến năm 1955, với sự trở về nước của Giáo sư Trần Đình Đệ, sau khi tốt nghiệp Thạc sĩ Y khoa về ngành Sản phụ khoa ở Paris, người Việt Nam đầu tiên có bằng Thạc sĩ Sản phụ khoa như có một luồng gió mới trong việc giảng dạy và thực hành. Với sự thành lập một trường Y khoa quốc gia đầu tiên trong một nước VN độc lập và dân chủ, các Giáo sư Montagné và Cartoux lần lượt hồi hưu. Giáo sư Trần Đình Đệ đảm nhiệm chức vụ Trưởng ngành Sản phụ khoa của trường Y, ông làm việc tại bệnh viện Từ Dũ, một bệnh viện với 500 giường chuyên về sanh đẻ và phụ khoa, nơi đó là nơi thực tập của sinh viên y từ năm thứ 3 trở lên. Nơi đó cũng là trụ sở của trường Nữ Hộ sinh Quốc gia, các sinh viên trường này được tuyển lựa qua một kỳ thi, ăn ở nội trú trong trường, ở bệnh viện Từ Dũ thực tập tại đó và 3 năm sau tốt nghiệp có quyền mở một bảo sanh viện để làm tư một cách độc lập không phụ thuộc vào chánh phủ.

Giáo sư Trần Đình Đệ sinh năm 1917 tại Huế trong một gia đình quyền quý. Thân phụ là cụ Trần Đình Tùng, Tổng đốc Thanh Hoá. Để nói cho các bạn trẻ rõ: Tổng đốc là một chức vụ hành chánh, là người đứng đầu một tỉnh rất được mọi người qúy trọng. Ông học ở Huế, trường Quốc Học, rồi ra Hà Nội học trường Bưởi. “Lycée du protectorat” một trường trung học nổi tiếng ở miền Bắc. Nên nhớ cả Bắc Việt chỉ có một trường Lycée Việt Nam là trường Bưởi vì tọa lạc ở làng Bưởi. Các tỉnh chỉ có một trường trung học nhỏ còn được gọi là cours primaire superieur – lớp cao đẳng tiểu học dậy từ lớp nhất trung học tới năm đệ tứ - rồi thi tốt nghiệp trung học.

Năm 1934, ông tham dự Concours general de physique de l’Indochine cho học sinh trung học toàn cõi Đông Dương gồm Việt Nam, Lào và Cambodgia. Ông là premier laureat của cuộc thi tuyển lựa đó.

Năm 1936, ông trúng tuyển 2 bằng tú tài Pháp và tú tài bản xứ. Các bạn hỏi tại sao lại có hai bằng tú tài. Thường thi xong trung học, học sinh được thi tú tài gọi là bản xứ “Bac local” dễ hơn, có khi chỉ cần 2 năm học là có thể thi được. Còn thi tú tài Pháp hay “Bac metro” thì khó hơn, nghĩa là phải qua Bac phần I, rồi mới thi Bac II, giống như chương trình bên Pháp vậy. Nếu chỉ có thế rồi lên đại học thì Bac local hay Bac metro có khác gì đâu. Nhưng khi đi làm thì có sự khác nhau. Hai ông thầy tôi ở trường Trung học Bắc Ninh, ông thầy có bằng Bac metro được lương bổng cao hơn và được giám đốc người Pháp nể vì hơn. Bọn học trò nhỏ bé là chúng tôi, chuyên môn đưa tin này nọ, xem ông thầy nào nhiều lương, ông thầy nào nói tiếng Pháp đúng giọng Tây, hay coi xem ông thầy này có mấy bộ complet, có mấy cái cravatte…

Giáo sư Đệ theo học trường Y Hà Nội từ năm 1936 đến năm 1944, ông đậu đầu trong kỳ thi tuyển nội trú các bệnh viện Hà Nội. Nên nhớ thời đó trúng tuyển nội trú là một vinh dự rất lớn cho sinh viên Y. Đó là một concours tuyển lựa rất kỹ, từ kiến thức tới cách ăn mặc, tới giọng nói, tới cách trình bày kiến thức, bởi lẽ làm nội trú vừa được ở gần ông thầy, vừa được thực hành khám bệnh, giải phẫu như một ông thầy, có uy tín với nhân viên và các sinh viên đàn em lớp dưới, lại có tiền phụ cấp tốt, có phòng ở bệnh viện. Đó là con đường dẫn nội trú lên ngành giảng huấn giáo sư sau này. Những sinh viên thường không nội trú, không ngoại trú chỉ có quyền nhìn thôi, không được thực hành nhiều như các ngoại trú hay nội trú. Tôi còn nhớ năm 1953, tôi được dự thính một cuộc thi nội trú các bệnh viện Hà Nội, cuộc chung kết vào lúc nửa đêm, sau phần thi viết là phần vấn đáp, hai thí sinh trình bày bài đã được chỉ định, anh Trần Văn Sáng, người miền Nam rất giỏi và khéo về giải phẫu, anh Phạm Ngọc Toả, người miền Bắc cũng giỏi không kém anh, vừa học y vừa có bằng cử nhân Khoa học. Tới nửa đêm, giáo sư Tâm tuyên bố kết quả, hai người đều đỗ đồng hạng. Cuộc thi thật là hào hứng. Anh Trần Văn Sáng, người Sài Gòn, lại ở lại Hà Nội sau 1954 vì anh thương chị Nguyễn Thị Trúc cùng lớp. Anh Phạm Ngọc Toả vô Nam. Tôi đã từng cùng anh Toả mổ thương binh trong cuộc bình định Ba Cụt ở Cái Các, dưới ánh sáng của một ngọn nến và cái đèn pile. Anh Toả mổ rất giỏi.

Ở Quân y ít lâu, anh giải ngủ, nhận lãnh nhiệm vụ xây cất bệnh viện Trưng Vương cho gia đình binh sĩ quân lực Việt Nam Cộng Hoà, sau đó, dành hết thì giờ cho việc xây dựng bệnh viện Vì Dân nổi tiếng là một bệnh viện tối tân nhất Sài Gòn.

Từ năm 1947-1950, Giáo sư Đệ làm Chef de Clinique tại Maternité Beauchamp, tiền thân của bệnh viện Từ Dũ sau này. Từ năm 1950 đến 1953, ông được học bổng của Ford Foundation đi tu nghiệp tại Hoa Kỳ, tại NYU đại học Nữu Ước với Giáo sư Papanicolaou, nổi tiếng với xét nghiệm Pap Smears còn dùng tới ngày nay, sau đó tại bệnh viện John Hopkins University với Giáo sư Telinde và Eastman. Chính tại đây ông đã học được những phương pháp tân tiến nhất của ngành Sản tại Hoa Kỳ để khi về nước ông đem thực hành những điều đã học được ở Mỹ cho ngành Sản ở miền Nam Việt Nam, trước nay vẫn chịu ảnh hưởng của kiến thức và thực hành theo lề lối của trường phái Pháp, ông cũng tham dự vào việc soạn thảo sách giáo khoa Williams “Text Book of Obstetrics” vẫn được dùng trên khắp thế giới như một tài liệu căn bản về Sản phụ khoa.

Ông là sáng lập viên của trường Cán Sự Y Tế Việt Nam, đào tạo cán bộ phụ tá y sĩ, trình độ cao hơn y tá, vì với dân số miền Nam lúc đó gần 20 triệu người, số bác sĩ còn quá ít không đủ nhu cầu.

Năm 1955, ông tốt nghiệp văn bằng Thạc sĩ đại học Paris “Agrégé des Facultés de Médecine de Paris”, một tước vị đại học rất cao quý, ngay ở Pháp cũng không có nhiều người đỗ được. Sau này có Giáo sư Vũ Thiện Phương của trường Y Sài Gòn cũng tốt nghiệp văn bằng Thạc sĩ y như Giáo sư Đệ làm cho ngành Sản của trường Y khoa nổi tiếng, có thể sánh cùng các ngành Nội hay Giải phẫu. Với tước vị đó, ông đương nhiên là Giáo sư và Trưởng khu Sản khoa trường Y Sài Gòn. Tôi học ông ngay từ lúc ông về nước.

Năm 1958, ông làm Giám đốc bệnh viện Từ Dũ, có trên 500 giường chuyên về Sản phụ khoa, bệnh viện lớn nhất nhì ở Đông Nam Á, mỗi ngày có khoảng từ 150 đến 200 bà tới sanh hay chữa bệnh phụ khoa. Đồng thời, ông làm Giám đốc của trường Nữ Hộ Sinh Quốc Gia đào tạo nhiều thế hệ Nữ Hộ sinh quốc gia với những kiến thức mới mẻ nhất mà ông học được từ Mỹ và Pháp. Năm 1960, ông xây dựng bệnh viện Dung Anh, một bệnh viện tư chuyên về sản phụ lớn nhất và tối tân nhất tại Sài Gòn nằm trên đường Công Lý. Từ năm 1960 đến năm 1963, ông đảm nhiệm chức vụ Bộ trưởng Y tế trong chính phủ Ngô Đình Diệm. Có người cho là vì ông đỡ đẻ cho bà Ngô Đình Nhu sanh đứa con út, nên việc mời ông làm Bộ trưởng như là một tưởng thưởng hay một sự trả ơn. Tôi không nghĩ như thế. Ông là một giáo sư có thực tài. Ông đang tuổi hoạt động, nhiều sáng kiến muốn phục vụ đất nước, cũng như ông đã đem lại một luồng gió mới cho ngành Sản phụ khoa tại trường Y. Sau cuộc đảo chánh tháng 11 của các tướng lãnh, lật đổ chế độ đệ nhất cộng hoà, ông từ bỏ mọi chức vụ, sống ẩn dật tại dưỡng đường Dung Anh, làm chuyên môn cho đến năm 1966, Tổ chức Y tế Thế giới mời ông làm Cố vấn Giáo dục Y khoa tại miền Tây châu Phi. Ông ra đi, trường Y khoa mất một giáo sư lỗi lạc, các sinh viên mất một người thầy có tài. Ông làm việc tại Yaounde, xứ Cameroun, giúp việc xây dựng trường đại học y khoa tại xứ này. Từ năm 1969 đến 1970, ông làm counsultant về giáo dục y của tổ chức Y tế Quốc tế tại Hoa Kỳ.

Trong khoảng thời gian từ 1970 đến 1975, ông là Associate Professor về Sản phụ khoa tại đại học Y ở Virginia Richmond. Trong thời gian này, ông góp phần trong việc hoàn chỉnh kỹ thuật Nội soi (laparoscopic ) cũng như kỹ thuật siêu âm trong việc định bệnh phụ khoa. Cũng tại Virginia, ông khảo cứu tường tận ngành châm cứu rồi mở một phòng mạch chuyên về châm cứu tại Bắc Virginia, sau khi đã giảng dạy từ năm 1976 đến 1978 tại Đại học Howard University School of Medecine tại Washington DC. Ông về hưu năm 1994 sau hơn 50 năm hành nghề y từ Việt Nam tới Phi Châu rồi Mỹ quốc. Ông lập gia đình với bà Đặng Thị Ngọc Anh năm 1943 và có 4 người con cũng hành nghề Y như ông.

Năm 1955, tôi bắt đầu đi thực tập sản khoa tại bệnh viện Từ Dũ, cũng năm đó, ông tốt nghiệp Thạc sĩ tại Paris trở về và làm việc tại bệnh viện Từ Dũ. Ông lúc nào cũng mặc một cái áo blouse mở phía sau lưng. Ông đến bệnh viện rất sớm. Việc đầu tiên của sinh viên chúng tôi là trình sổ thường trực hôm trước, và trình bày từng trường hợp mổ hay sanh khó chờ ông duyệt xét và phê bình. Làm forceps hay dùng vacum để giúp những trường hợp sanh khó phải có indication. Rủi đứa bé sơ sinh bị chết thì người sinh viên làm việc tránh không khỏi bị la rầy. Mổ césarienne cũng phải có lý do chánh đáng. Nhờ những buổi trình bày như vậy, chúng tôi học được rất nhiều về kỹ thuật sinh khó nơi ông. Sau đó, ông lên trại bệnh thăm từng bệnh nhân. Chúng tôi sắp hàng theo ông, ông hỏi từng trường hợp bệnh nhân, đặt câu hỏi với sinh viên, giảng dạy bệnh lý một cách gọn gàng khúc triết, sau đó, ông vô phòng mổ để giải phẫu những cas mổ đã được sắp xếp trước trong chương trình.

Ông bắt buộc mỗi sinh viên đến thực tập ở Từ Dũ phải thực hành đủ 20 cas sinh, trong đó có ít nhất 5, 6 trường hợp con so và phải theo dõi sản phụ từ lúc nhập viện tới lúc sanh xong. Bởi thế tất cả các bác sĩ Việt Nam sau này ra ngoại quốc thực tập hành nghề trở lại, thì môn Sản phụ khoa không bao giờ là vấn đề khó khăn. Bệnh viện St Luc ở Montreal, mỗi 24 giờ có độ một chục người sanh, mỗi năm 2, 3 ngàn sản phụ đã kêu là quá nhiều. So với Từ Dũ, mỗi ngày có từ 100 đến 150 sản phụ đến sanh, trách sao các sinh viên Y Việt Nam đều khéo tay trong việc đỡ đẻ và chăm sóc sản phụ. Không những thành thạo và khéo léo trong việc đỡ đẻ các sản phụ bình thường, sinh viên thực tập tại Từ Dũ cỏn quen thuộc với các thủ thuật khó khăn như sử dụng forceps, đặt vacuum, tiếp sanh thai ngược, nạo thai…Bởi lẽ các sản phụ khoa quá đông, bác sĩ trực không làm sao hết, nên uỷ nhiệm cho các sinh viên làm những thủ thuật khó khăn đó. Lần đầu tiên, tôi giúp một sản phụ sinh đẻ bình thường, tôi được một sinh viên nữ hộ sinh năm thứ 3 tận tình giúp đỡ, chỉ bảo từ đầu tới cuối. Đó là một thiếu nữ miền Nam, trên dưới 20, dịu dàng với đôi mắt huyền, giọng nói miền Nam hiền hoà, song nàng nói tôi không hiểu gì, cũng như tôi nói giọng miền Bắc nàng cũng chẳng hiểu gì. Song đôi mắt nhìn nhau đã có nhiều cảm tình và thông cảm như một duyên tiền định.

Đỡ đẻ xong, chúng tôi cùng ký vào một tờ bệnh lý để hôm sau trình lên Giáo sư Đệ. Có ai ngờ đâu, năm sau, nàng và tôi lại cùng ký tên chung trong tờ hôn thú kết hợp đời tôi với đời nàng cho đến ngày nay.

Trong cuốn hồi ký “Những gì còn nhớ” của bác sĩ Từ Uyên cùng lớp với tôi, ông đã ghi: Qua năm thứ tư học Sản phụ khoa với giáo sư Đệ phải học và hành đúng mức. Ai rớt môn Sản khoa thì chắc chắn là không học bài, không thể đổ thừa cho giáo sư bất công hay ghét mình được.

Ngoài vấn đề chuyên môn, Giáo sư Đệ còn rất chú trọng đến vấn đề đạo đức của người sinh viên y. Sinh viên trường Nữ Hộ Sinh Quốc Gia tuổi trên dưới 20, vừa ngoan vừa hiền, vừa có tài, vừa có sắc. Sinh viên Y làm việc chung với người đẹp trong những đêm dài, nên dễ có những mối tình lãng mạn nẩy nở giữa các sinh viên nam và nữ. Song phải coi chừng, đã yêu thì phải chung thủy, phải kết hợp đứng đắn. Giáo sư Trần Đình Đệ và bà Giám thị Nguyễn Thị Dong, không bao giờ chấp nhận học trò của mình phải đau khổ hay dang dở trong tình yêu và đã có nhiều cặp thành gia thất và tràn đầy hạnh phúc. Xin kể: Bác sĩ Chuẩn tướng Phạm Hà Thanh – Hương Muội; Bác sĩ Nguyễn Minh Châu – Nga; Bác sĩ Trần Hiếu Thuận – Nhàn; Bác sĩ Nguyễn Đức Tiến – Minh Châu; Bác sĩ Bùi Nghĩa Bỉnh – Quý; Bác sĩ Ngô Kỳ Phong - Diệu Mỹ; Bác sĩ Nguyễn Hữu Nam - Hiệp (Montreal); Bác sĩ Nguyễn Phú Cường - Tuyết Mai (Montreal); Bác sĩ Nguyễn Bá Khôi – Tân (bác sĩ Khôi vừa ra đi hồi tháng 2 năm 2008 tại Toronto).

Việc xây cất một phòng sanh mới tối tân cho bệnh viện Từ Dũ và một nhà 3 tầng có chỗ cho các sản phụ khoa nằm sau khi sanh đẻ một cách thoải mái cũng được thực hiện dưới sự lãnh đạo của Giáo sư Đệ.

Những năm đó, ngoài việc giảng dậy, các sinh viên trường Y và trường Nữ Hộ Sinh, ông còn điều hành bệnh viện tư Dung Anh của ông, ngoài ra ông còn sáng lập ra Journal Club đầu tiên ở Saigon, theo mô hình đã học được từ Hoa Kỳ, nay đem về thực hành tại Saigon. Bữa nói chuyện đầu tiên của Journal Club là đề tài “Kế hoạch hóa gia đình” do Giáo sư Đệ trình bày một quan điểm về Family planning mới thành hình trên thế giới, khởi đầu tại Hoa Kỳ và là một vấn đề rất mới mẻ và xa lạ với xã hội Việt Nam lúc bấy giờ, vốn rất bảo thủ. Lần cuối cùng ông về thăm quê hương là vào đầu năm 1975. Ông có đến thăm Từ Dũ, đã dùng phương pháp châm cứu làm tê mê một sản phụ sanh khó để tôi làm cesarienne, không cần đến thuốc mê cổ điển vẫn dùng hằng ngày. Cuộc giải phẫu thành công. Tiếc thay, ông không có giờ ở lại Sài Gòn lâu để dạy bảo chúng tôi phương pháp mới mẻ này để đem thực hành. Nhân dịp đó, Ban Giám Đốc có tổ chức một buổi lễ giản dị chào mừng sự trở về chốn cũ, bệnh viện Từ Dũ mà ông đã từng là bác sĩ giám đốc trong nhiều năm, nơi ông đã từng giảng dậy và đào tạo nhiều khóa sinh viên Y và những nữ Hộ sinh thành những chuyên viên lành nghề trong lãnh vực Sản phụ khoa.

Bác sĩ Giám đốc Phạm Trọng đã ngỏ lời chào mừng sự trở về thăm quê hương của Giáo sư Đệ, và nhắc đến sự nhớ công ơn của sinh viên với một người thầy đã đào tạo nhiều thế hệ bác sĩ, đưa ngành sản khoa ngang tầm vóc quốc tế, với công trình xây dựng bệnh viện Từ Dũ thành bệnh viện tối tân nhất nhì vùng Đông Nam Á. Giáo sư Trần Đình Đệ rất cảm động về sự tiếp đón ông, tại quê hương nơi mà ông không bao giờ quên những kỷ niệm, nơi mà ông vì lý do chính trị phải tự ý lưu vong và mong có ngày trở về phục vụ tổ quốc như xưa, nếu hoàn cảnh cho phép. Buổi họp mặt tiếp đón ông thầy cũ có đủ các bác sĩ điều trị ở Từ Dũ, các giáo sư ban Sản phụ trường Y và một số nhân viên, sinh viên và nữ hộ sinh tham dự. Sau đó, bác sĩ Trọng trao cho bác sĩ Đệ một tấm bảng kỷ niệm ghi công ơn bác sĩ Đệ với nhà thương Từ Dũ và với trường Y. Buổi tối hôm đó, các học trò cũ của ông tổ chức một bữa tiệc hàn huyên tiếp đón ông thầy tại nhà hàng Maxim, có rất đông các bác sĩ tham dự.

Lần cuối cùng tôi được gặp ông là nhân dịp Đại hội Y-Nha-Dược toàn thế giới tại San José. Ông lên phát biểu ý kiến và nói với tất cả tấm lòng của một người thầy: “ngày xưa lúc dậy ở trường Y, có thể có lúc các bạn thấy tôi khó khăn và nghiêm khắc, đó chỉ là vì tôi yêu nghề, tôi chỉ muốn các sinh viên Y trở thành những chuyên viên lành nghề và có lương tâm. Mong các bạn hiểu cho.”

Giáo sư Trần Đình Đệ mất ngày 20 tháng 3 năm 2003 vừa đúng 5 năm tại Falls Church, Virginia trong sự tiếc thương của phu nhân, bà Đặng Thị Ngọc Anh và các con 5 người, trong đó 4 người theo ngành Y nối nghiệp cha và 13 người cháu vừa nội vừa ngoại.

Hôm nay, ngồi viết những giòng này, nhân dịp 5 năm ngày giỗ Người, tôi muốn nói lên tấm lòng biết ơn sâu xa của tôi và các bạn khác đối với một người thầy đã tận tâm hướng dẫn chúng tôi trên con đường y khoa, người thầy đã bảo trợ luận án Tiến sĩ của tôi: Essai de traitement du chorio epitheliome avec le Prenan Tol, một thứ thuốc mới phát minh của Giáo sư Bửu Hội tại Paris.

Xin cầu nguyện linh hồn Giáo sư được phiêu diêu miền Cực Lạc.

Nguyễn Hữu Nam

Montreál ngày 20 tháng 3 năm 2008

Y Khoa Đại Học Saigon: Nhìn lại 60 năm lịch sử

 

Gs Đào Hữu Anh

Nguyên Khoa Trưởng Y Khoa Đại Học Saigon, 1970-1971

Những năm đầu tiên: Thành lập trong không khí chiến tranh của Đệ Nhị Thế Chiến
Cho tới thập niên 1940,chỉ có một trường Y khoa duy nhất cho toàn quốc Việt Nam: đó là trường Y Khoa Đại Học Hà Nội. Để đáp ứng nhu cầu cho số sinh viên càng ngày càng gia tăng ở miền Nam VN, một trường Y thứ hai được thành lập năm 1946 tại Saigon với cái tên khiêm nhường là Faculté de Médecine et de Pharmacie de Hanoi, Section de Saigon. Như vậy, trường Saigon khi mới lập chỉ được coi như là một chi nhánh của trường Hà Nội. Trụ sở được đặt tại số 28 đường Testard (sau đổi tên là Trần Quý Cáp). Căn biệt thự này là của bà BS Henriette Bùi, con của BS Bùi Quang Chiêu, một giòng họ có nhiều uy tín ở miền Nam từ những thập niên 30 và 40.

Tưởng cũng nên nhắc lại những diễn biến chính trị quan trọng trong thời kỳ đó. Chiến tranh thế giới thứ hai đang tới lúc quyết liệt. Năm 1944, quân đội Nhật Bản xâm chiếm Đông Dương, chính quyền Bảo Hộ Pháp bị lật đổ và các viên chức người Pháp cùng với hơn 1500 quân lính Pháp ở Saigon bị Nhật cầm tù. Tháng 8, 1945, sau khi hai trái bom nguyên tử được thả xuống Hiroshima và Nagasaki, Nhật Bản ký hiệp ước đầu hàng đồng minh tại Tokyo. Tháng 9, 1945, đô đốc Gracey của hải quân Anh quốc tới Saigon tiếp nhận sự đầu hàng của quân Nhật ở Nam VN. Các binh sĩ và viên chức Pháp được giải thoát và tái võ trang. Một tháng sau, dưới quyền chỉ huy của đô đốc d’Argenlieu, một số binh sĩ Pháp đổ bộ lên Saigon, tăng cường thêm cho số đã có mặt ở Saigon từ trước. Một cuộc xung đột đã xẩy ra giữa những binh sĩ Pháp và các phần tử Việt Minh đang hoạt động ở miền Nam. Kết quả là các phần tử Việt Minh đã bị đẩy ra khỏi thành phố. Một chính phủ mới được thành lập với BS Nguyễn Văn Thinh làm thủ tướng. Miền Nam trở nên một vùng tự trị (Nam Kỳ tự trị).
Ta có thể tự hỏi tại sao trường Y khoa Saigon lại được thành lập một cách vội vã trong một tình thế khẩn trương như vậy? Nên nhớ rằng vào cuối thế kỷ 19, khi đang nghiên cứu để xây cất một trường Y khoa cho toàn cõi Đông Dương, chính phủ Pháp đã lựa Saigon trước, nhưng sau vì muốn đưa ảnh hưởng Pháp qua Trung Hoa nên mới chọn Hà Nội. Tình trạng hỗn loạn năm 1945-1946 khiến miền Bắc Việt Nam trở thành một tiền đồn xa xăm, trong khi miền Nam vẫn còn như một thuộc địa Pháp. Đồng thời, số sinh viên miền Nam ghi danh học y khoa đã gia tăng hơn trước. Với sự hỗ trợ tích cực của một số thân hào nhân sĩ địa phương, điều kiện đã trở nên thuận tiện cho việc thành lập thêm một trường y khoa thứ hai, tại Saigon.
Trụ sở số 28 Testard của trường là một biệt thự hai tầng. Tầng trên có văn phòng Khoa trưởng và phòng hội đồng Giáo sư, cũng là nơi các sinh viên trình luận án. Tầng dưới dành cho văn phòng hành chánh, phòng hội và thư viện. Đằng sau là khu vườn trống, mấy năm sau được xây cất thành giảng đường. Có hai giảng đường lớn nằm hai bên cùng 4 giảng đường nhỏ ở giữa xếp theo hình chữ U. Khoa trưởng đầu tiên là Giáo Sư Daléas. Trên giấy tờ, ông chỉ mang chức vụ Phó khoa trưởng, vì Khoa trưởng cho cả hai trường Saigon và Hà Nội là GS Huard, ở Hà Nội.
Tình hình lúc đầu có nhiều khó khăn. Bài diễn văn của GS Daléas (5) đọc trong buổi lễ khai trường niên khoá 1948-49 với sự hiện diện long trọng của Thủ tướng Chính phủ Trần văn Hữu cho ta nhiều chi tiết quan trọng. Số sinh viên ghi danh niên khoá đầu 1946-1947 chỉ có khoảng 12 người cho tất cả các lớp. Đến niên khóa 1948-1949, số này tăng lên tới trên 80 người. Vì thiếu giảng đường nên các lớp học được giảng dạy tại các bịnh viện như bệnh viện Grall. Số giáo sư ban đầu chỉ có 2 người nên trường phải tận dụng khả năng giảng huấn của các bác sĩ quân y Pháp cũng như các bác sĩ Việt ở Saigon. GS Daléas cũng có nói thêm là niên khóa 1948-1949 có tới 10 giáo sư trong số đó có GS Massias (Nội khoa) ở Hà Nội vào và GS Trần quang Đệ (Ngoại khoa) từ Pháp về. GS Daléas điều hành trường Y khoa Saigon cho tới niên khoá 1949-50 thì GS Massias lên thay thế.
Cũng như ĐHYK Hà Nội hồi đó, chương trình học dài 6 năm, rập theo chương trình huấn luyện y khoa Pháp. Hai năm đầu dành cho các môn khoa học căn bản như cơ thể, mô học, sinh hoá, sinh lý và môn triệu chứng học. Năm thứ ba và thứ tư bắt đầu các môn bịnh lý nội ngoại khoa và cơ thể bịnh lý. Sinh viên đi thực tập tại các bịnh viện về nội và ngoại khoa. Năm thứ năm và thứ sáu học thêm các khoa bịnh lý chuyên môn như nhi khoa, sản phụ khoa và trị liệu pháp. Cuối năm thứ sáu thi Bịnh lý và sinh viên sửa soạn luận án.
Các bịnh viện thực tập gồm:
- Bện viện Grall: được xử dụng tối đa lúc ban đầu về cơ sở, phòng ốc và nhân viên giảng huấn. Những năm sau giảm dần.
- Bệnh viện Chợ Rẫy (Nội, Ngoại khoa, Tai Mũi Họng, Nhãn khoa).
- Bệnh viện Đô Thành (Nội, Ngoại khoa, Cấp cứu, Tai Mũi Họng),
- Bệnh viện Chợ Quán (Tâm thần, Truyền nhiễm)
- Bảo sanh viện Từ Dũ
- Viện Bài trừ Hoa liễu
Lý thuyết và thực tập cho các môn khoa học căn bản được thực hiện tại nhiều nơi như:
- Vi trùng & Ký sinh trùng: viện Pasteur
- Sinh hoá: phòng thí nghiệm bệnh viện Đô Thành
- Mô học & Cơ thể bịnh lý: quân y viện Coste (của quân đội Pháp, ở gần Sở Thú, sau này thành trường nữ trung học Trưng Vương)
- Cơ thể học: bệnh viện Chợ Rẫy.
Số sinh viên ghi tên gồm đủ lớp từ Y1 tới Y6, vì có một số sinh viên học lớp trên đã từ Hà Nội vào và một số từ Pháp về. Kết quả kỳ thi ra trường niên khoá 1947-1948 có ghi tất cả 32 sinh viên (Y1: 11 người, Y2: không có ai, Y3: 1 người, Y4: 9 người, Y5: 3 người, Y6: 8 người).
Khoá ra trường đầu tiên vào năm 1947 (1). Có 7 sinh viên trình luận án. Đó là các bác sĩ: Pierre Boucheron, Trần Đình Đệ, Lê văn Hùng, Trần Minh Mẫn, Mme A. Saint Mieux, Lê Văn Thuấn và Nguyễn Văn Thọ. Trong số 7 vị này có tới 3 vị đã lựa chọn đề tài về sản phụ khoa để làm luận án, chứng tỏ sự hoạt động mạnh mẽ của bảo sanh viện Từ Dũ ngay từ hồi đó.
Sau đây là số bác sĩ ra trường hàng năm cho cả hai trường Saigon và Hà Nội (1):

 YKĐH Saigon YKĐH Hà Nội

	YKĐH Saigon	YKĐH Hà Nội
1947	7	4
1948	10	9
1949	5	7
1950	4	14
1951	4	1
1952	13	54
1953	3	5
1954	11	13

Xin ghi nhận là năm 1951 chỉ có 1 sinh viên ra trường tại ĐHYK Hà Nội. Đó là hậu quả của cuộc chiến tranh Đông Dương: năm 1945 là năm quân Nhật đầu hàng, Việt Minh nắm chính quyền, rồi quân Pháp trở lại bán đảo Đông Dương. Tình hình chính trị bất ổn làm cho các trường phải tạm đóng cửa, không thu nhận sinh viên. Kết quả là 6 năm sau, năm 1951, không có sinh viên trình luận án. Nhưng năm sau, năm 1952, lại có tới 54 sinh viên ra trường tại Hà Nội. Không hiểu sinh viên ở đâu ra mà nhiều như vậy? Có thể là tại các năm trước, tình hình chính trị sôi động, sinh viên không có điều kiện để sửa soạn luận án. Sang năm 1952, tình hình khả quan trở lại, các sinh viên mới có dịp hoàn tất luận án của mình.

Thời kỳ củng cố và phát triển: 1954-1966

Năm 1954, hiệp định Genève được ký kết, chia đôi nước Việt Nam, lấy vĩ tuyến 17 làm ranh giới. Miền Bắc được đặt dưới chế độ Cộng sản, còn miền Nam thuộc chính thể quốc gia. Dân chúng hai miền có một thời gian ngắn là 3 tháng để di chuyển qua miền mình lựa chọn, hoặc ra Bắc, hoặc vào Nam. Trường YKĐH Hà Nội cũng không thoát khỏi ảnh hưởng của cuộc phân chia này: đa số các giáo sư trong ban giảng huấn và 2/3 sinh viên y khoa đã quyết định vào Nam tìm tự do. Ta có thể coi đây là một tiền lệ cho cuộc di tản 1975 sau này.
Trường Y khoa Saigon đã mở rộng cửa để tiếp nhận số sinh viên di cư. Hồi đó người viết bài này đang là một sinh viên năm thứ hai. Tôi còn nhớ rõ buổi khai giảng đầu tiên cho năm học. Lúc đó trời vào thu, khoảng tháng 9 năm 1954. Mới di chuyển vào Saigon được hơn hai tháng, nơi ăn chốn ở còn chưa ổn định, tôi cắp sách tới trường trên đường Testard. Giờ đầu tiên là giờ của GS Massias, tại giảng đường A. Giảng đường có một số bàn dài, chứa được chừng hơn trăm sinh viên. Vừa ngồi vào bàn, bỏ sách vào ngăn bàn thì đã thấy có ai viết trong ngăn một giòng chữ phấn trắng: Đả đảo Bắc kỳ di cư. Lòng đang hoang mang thì vừa lúc GS Massias bắt đầu bài giảng bằng câu: Bienvenu à vous tous!
Niên học 1954-55 là niên học đầu tiên với một số sinh viên đông đảo gấp bội: năm thứ nhất và năm thứ hai có chừng 70 tới 80 sinh viên mỗi lớp. Các lớp trên ít hơn nhiều. Hồi đó chưa có những kỳ thi tuyển. Chỉ cần có một trong những bằng dự bị như PCB, SPCN là có thể ghi tên vào học y khoa (cho đúng nghĩa với tên Faculté). Để có thể tiếp nhận một số sinh viên gia tăng gấp đôi, một số cơ sở đã được xây cất gấp rút. Đầu tiên là bịnh viện Bình Dân. Bịnh viện này do một số các nhà hảo tâm chung tiền hoàn thành năm 1955 và đã được trao cho YKĐHS để trở thành khu Giải phẫu B do GS Phạm Biểu Tâm điều hành cùng với một số nhân viên bịnh viện Phủ Doãn ở Hà Nội vào. Bịnh viện sau đó được trang bị thêm các khu chuyên môn như Nhãn khoa, Tai Mủi Họng, Niệu khoa, Bì phu và Ung thư. Bịnh viện Chợ Rẫy đổi là khu Giải phẫu A do GS Trần Quang Đệ điều hành, GS Đặng văn Chiếu phụ tá. Bịnh viện Nhi Đồng được xây cất và hoàn thành năm 1956 với sự trợ giúp tích cực của cơ quan UNESCO. Tọa lạc trên đường Sư Vạn Hạnh, bệnh viện Nhi Đồng là bịnh viện đầu tiên và lớn nhất toàn quốc dành riêng cho các em nhỏ (2).
Các môn khoa học căn bản cũng được mở mang thêm. Trước hết là Cơ Thể Học Viện trên đường Trần Hoàng Quân, do GS Nguyễn Hữu chủ trương và điều hành từ năm 1956. Trước đó thì các cuộc mổ xẻ thực tập cơ thể học được thực hiện tại nhà quàn bệnh viện Chợ Rẫy. Tôi còn nhớ những buổi thực tập tại nơi này, thường được bắt đầu vào khoảng hai giờ trưa. Trong khi GS Hữu đang dạy học thì bên ngoài ầm ĩ những tiếng kèn, nhị đám tang của các bịnh nhân không may đã qua đời trong bịnh viện. Với Cơ Thể Học Viện, trường Y đã có một cơ sở giảng dạy xứng đáng với một ông thầy như GS Hữu. Bên cạnh Cơ Thể Học Viện là một kiến trúc khá lớn, trước kia trực thuộc bệnh viện Hồng Bàng, sau này được sửa sang lại và chia làm hai, một nửa dành cho khu Sinh Lý học và một nửa cho khu Cơ thể Bịnh lý và Mô học. Chính tại nơi này, năm 1958, tôi đã được hân hạnh gặp GS Jason, một trong những người đi tiền phong trong việc nghiên cứu xây dựng Trung Tâm Giáo Dục Y khoa Saigon sau này (3).
Một kỷ niệm khó quên cho tôi trong thời sinh viên là khu Mô học với các GS Joyeux và Linh mục Lichtenberger. Khu Mô học và Cơ thể Bịnh lý lúc đầu do GS Joyeux điều hành. Kỳ thi cuối năm Y2 của tôi về Mô học do GS Joyeux hỏi vấn đáp từng người một. Sinh viên y nào mà dám tự cho là mình biết đủ về mô học để thi nên cứ loanh quanh ở ngoài, không dám bước vào phòng vấn đáp. Ông ngồi đợi chán rồi bước ra ngoài thì bắt được tôi. Ông lôi vào, cho ngồi trước mặt rồi hỏi tôi: Décrivez-moi l’aspect histologique de la glande parathyroide. Sau một phút choáng váng, tôi may mắn còn nhớ trong những bài giảng của ông là những tuyến nội tiết đều có rất nhiều các vi ti huyết quản, nên tôi cứ dựa vào đó mà nói loanh quanh. Ông có vẻ hơi nản nên dơ ngón tay cái lên hỏi thêm rằng tuyến này to bằng nào, bằng ngón tay cái hay bằng cái đầu bút chì. Câu này dễ ợt vì ngón tay cái của ông lớn quá, không dễ dàng gì mà nằm trong cổ người ta được. Tôi trả lời là to bằng cái đầu bút chì. Ông gật đầu và cho ra. GS Joyeux ở lại Saigon thêm một vài năm rồi về Pháp. Người kế tiếp ông tại khu Mô học là Linh mục Lichtenberger người Bỉ, tu theo giòng Jesuites. Trước khi qua Việt Nam, ông đã giảng đạo nhiều năm bên Tàu, nên ông thường có những mẩu truyện lý thú Trung hoa để kể lại cho các sinh viên nghe. Ông rất giỏi và đã dậy cho tôi nhiều về cách pha chế phẩm nhuộm mầu cho các mô trong cơ thể. Ông cũng rất giỏi về Di truyền học. Điều này làm cho ta nhớ tới Gregor Mendel, người đã nghiên cứu các hạt đậu mà tìm ra những định luật căn bản về di truyền học. Ông Mendel cũng là một tu sĩ giòng Jesuites. Cha Lichtenberger đã có công rất lớn trong công cuộc gây dựng và mở mang khu Mô học, từ năm 1957 cho tới 1975. Cha rất yêu thích Việt Nam và không bao giờ nề hà cực nhọc trong việc dạy dỗ sinh viên. Tôi còn nhớ mãi lúc Cha rời Saigon. Lúc đó vào buổi chiều, một trong những ngày đầu tháng tư năm 1975. Tôi đang đứng trên bậc tam cấp tại Trung tâm Giáo dục Y khoa thì Cha đi tới cùng với một nhân viên bộ Giáo dục, trên tay cầm cuốn sổ thông hành xanh của Bỉ. Cha cho biết là tình hình nguy ngập nên toà đại sứ Bỉ có khuyến cáo Cha nên rời khỏi Việt Nam ngay. Vì Cha là nhân viên chính thức của trường Y, ăn lương bộ Giáo dục nên phải có giấy giải nhiệm mới được phép ra khỏi nước. Giấy ký rồi, tôi đưa cho Cha, thấy Cha rưng rưng nước mắt. Ông nói ông sẽ về Bỉ, nhưng còn các anh thì sao? Tôi không biết trả lời sao nữa. GS Lichtenberger trở về Bỉ và mất năm 1986.
Môt vài thời điểm quan trọng trong lịch sừ của nền đại học Việt Nam cần được ghi nhận. Trước năm 1945, chỉ có một đại học duy nhất tại Việt Nam: đó là trường Đại học Đông Dương (Université de l’Indochine) toạ lạc tại Hà Nội, do chính quyền bảo hộ Pháp điều hành. Một thỏa hiệp văn hoá giữa Pháp và Việt Nam ký ngày 30 tháng 12, 1949 đổi tên trường lại là trường Đại Học Hà Nội, do hai chính phủ Pháp Việt điều hành chung. Trường Đại học Hà Nội có hai trung tâm, một ở Hà Nội và một ở Saigon. Tháng 10 năm 1954, vì cuộc di cư lớn từ bắc vào nam, trung tâm Hà Nội sáp nhập làm một với trung tâm Saigon, bao gồm những phân khoa Luật, Y Dược, Văn khoa, Khoa học, và Kiến trúc. Tháng 5, 1955, trường Đại học Hà Nội trở thành Đại Học Quốc Gia Việt Nam, do chính phủ Việt Nam điều hành, và có thêm một phân khoa mới, trường Đại học Sư Phạm. Đại học Văn khoa, trước đó chú trọng nhiều về văn hoá Pháp, được mở rộng thêm với các môn văn chương, sử địa Việt. Tới năm 1957, khi trường Đại học Huế mở cửa thì Đại Học Quốc Gia đổi tên là Đại Học Saigon. Đại học Y Dược được chia làm hai phân khoa riêng biệt, Y khoa và Dược khoa, vào tháng 8 năm 1961. Năm 1963, bộ môn Khẩu xoang tách rời khỏi Y khoa và trở thành Đại học Nha Khoa. Khoa trưởng Dược khoa đầu tiên là GS Nguyễn Vĩnh Niên và Khoa trưởng Nha khoa là GS Trịnh văn Tuất.
Nhân viên giảng huấn là thành phần nòng cốt của các trường đại học. Chuyến di tản năm 1954 đã mang thêm cho trường Y Saigon một số giáo sư như GS Phạm Biểu Tâm (Phẫu khoa), GS Nguyễn Hữu (Cơ thể học), GS Trịnh Văn Tuất (Hàm miệng), GS Nguyễn Đình Cát (Nhãn khoa), GS Auguste Rivoalen (Nội khoa), GS Montagné (Sản phụ). Sau đó ít lâu, GS Trần Ngọc Ninh (Chỉnh trực) từ Pháp về năm 1954, rồi tới các GS Trần Vỹ (Sinh lý học) năm 1956 và GS Trần Đình Đệ (Sản phụ khoa) năm 1956. Sau một vài năm, các giáo sư Pháp bắt đầu rút chân ra khỏi ban giảng huấn. Khởi đầu là việc GS Massias từ nhiệm, và GS Phạm Biểu Tâm lên thay thế năm 1955. GS Phạm Biểu Tâm là vị Khoa trưởng Việt Nam đầu tiên, có uy tín nhất của trường Y Saigon. Sau đó tới phiên các giáo sư Pháp khác từ từ rời khỏi Việt Nam, chỉ riêng có GS Rivoalen là còn tiếp tục giảng dậy cho tới năm 1962 ông mới trở về Pháp. Ảnh hưởng Pháp trên ngành giáo dục y khoa Việt Nam cũng nhạt dần. Tưởng cũng nên nhắc lại là năm 1962 là năm cuối cùng mà bằng Bác sĩ Y khoa của trường YKĐH Saigon còn được công nhận tại Pháp.
Trong khi đó thì nỗ lực tăng cường nhân viên giảng huấn Việt được tiếp tục. Qua sự khuyến khích và dẫn độ của các giáo sư Huard, Lemaire, Mahoudeau, ..., một số giáo sư YKĐH Saigon đã qua Pháp tu nghiệp. Từ năm 1960 tới 1963, ta thấy có các giáo sư trở về với bằng Thạc sĩ như sau đây:
- GS Nguyễn Huy Can (Cơ thể Bịnh lý)
- GS Lê Xuân Chất (Huyết học)
- GS Đào Đức Hoành (Ung thư)
- GS Bùi Quốc Hương (Thần kinh)
- GS Nguyễn Ngọc Huy (Tim mạch)
- GS Ngô Gia Hy (Niệu khoa)

- GS Trần Anh (Nhân chủng học)
Đồng thời, một chương trình đào tạo các nhân viên giảng huấn trẻ cũng được bắt đầu. Trong những năm 1958 và 1959, một số nhân viên đã được gửi qua Pháp huấn luyện về những môn nội, ngoại khoa, nhãn khoa, sản phụ khoa. Tuy nhiên, một số lớn các vị này, sau khi học xong, đã tự động ở lại Pháp, làm cho chương trình bị gián đoạn. Nhân viên giảng huấn duy nhất đã trở về nước trong chương trình này là GS Nguyễn Thế Minh (Nội khoa). Có lẽ vì vậy mà các đợt huấn luyện sau đều được gửi qua các nước khác như Mỹ và Anh.
Có thể nói thời gian 1954-1966 là một thời kỳ êm đẹp trong lịch sử YKĐHS. Thực vậy, vào hồi đó, tình hình chính trị tạm ổn định. Chiến tranh Việt Pháp đã chấm dứt và chiến tranh Nam Bắc chưa bắt đầu thực sự. Rất nhiều kỷ niệm sinh viên êm đềm vẫn tồn tại trong lòng người viết. Tôi chỉ xin phép ghi lại những hình ảnh bất di bất dịch về các bậc thầy khả kính của trường YKĐH Saigon.
Hồi tôi học năm Y2 thì GS Phạm Biểu Tâm đang dưỡng bịnh, những hoạt động của ông bị giảm thiểu. Cho tới năm Y3, Giáo sư hoạt động trở lại. Thời kỳ đó, tôi làm ngoại trú ở bệnh viện Bình Dân. GS Tâm có biệt tài về giải phẫu bao tử và ruột. Ông ăn nói nhỏ nhẹ, trầm tĩnh, không to tiếng bao giờ. Tuy nhiên những lời nói nhỏ nhẹ này rất có hiệu lực để đưa các học trò về chính đạo mỗi khi họ phạm lỗi lầm.
GS Nguyễn Hữu không những là một phẫu thuật gia nổi tiếng, ông còn là một nhà cơ thể học có danh quốc tế. Tôi không sao quên được những buổi học về cơ thể thần kinh hệ tại giảng đường A Trần quý Cáp. GS Hữu vẽ rất đẹp, còn giảng bài thì thao thao bất tuyệt. Sau này, trong những thập niên 70 và 80, ông dậy cơ thể học ở Đại học Y khoa Brest bên Pháp, và đã nâng khu Cơ thể học của trường này lên tột đỉnh danh vọng. Ngoài ra, ông còn là một phẫu thuật gia rất giỏi về tim mạch. Hồi năm 1956-1957, ông có qua Mỹ thăm viếng khu mổ tim của GS DeBakey ở Texas. Khi trở về bệnh viện Bình Dân, ông có mang theo nhiều dụng cụ mổ tim mạch, trong đó có một món đồ mà tôi còn nhớ tới ngày nay: đó là cái kìm O’Saughnessy. Có lẽ là vì kìm đó có hình dáng lạ kỳ khác xa với các đồ mổ thường dùng hồi đó, và có lẽ cũng vì cái tên khá lạ lùng nên tôi luôn luôn nhớ tới nó như một món đồ đặc biệt đã mở cửa cho tôi nhìn vào thế giới phẫu khoa tân tiến. Dạo đó, chương trình mổ tim của ta còn mới phát triển, chưa có những máy bơm đưa máu ra khỏi tim khi đang mổ, nên GS Hữu chỉ có thể mổ những trường hợp bị nghẹt van (rétrécissement mitral, mitral stenosis), làm commissurotomie rồi đưa ngón tay vào nới rộng cái van bị nghẹt. Không hiểu sao mà số bịnh nhân bị bịnh này ở Việt Nam khá nhiều, GS Hữu mổ không kịp. Đa số bịnh nhân thuộc phái nữ và còn rất ít tuổi.
Một giáo sư đã nêu gương sáng cho các sinh viên là GS Trần Ngọc Ninh. Năm 1954 khi mới đậu Thạc sĩ ở Pháp về, ông là người đầu tiên đã mang môn Chỉnh trực (Orthopédie) vào Việt Nam. Ông luôn luôn nhắc nhở chúng tôi, đám nội ngoại trú đi theo ông, rằng: Các anh đừng tưởng mổ xong một trường hợp và bịnh nhân về nhà là đã thành công đâu. Chỉ khi nào theo rõi bịnh nhân 6 tháng, một năm mà không thấy bịnh trở lại, lúc đó mới tạm yên chí là mình đã hoàn thành nhiệm vụ. GS Ninh sau này chuyển sang và thành lập ngành giải phẫu tiểu nhi tại bịnh viện Nhi Đồng. GS Ninh còn là một cây viết uyên thâm về văn chương Việt Pháp cũng như triết lý đạo Phật.
Nhưng người đã gây ra những ấn tượng sâu đậm nhất trong đám môn đệ phải là GS Trần Quang Đệ. Ông sinh trưởng tại miền Nam, du học Pháp, làm Nội trú các bịnh viện Paris. Ông dáng người cao lớn, chững chạc, luôn luôn mặc bộ đồ lớn mầu trắng ngà. Mỗi khi đi thăm bịnh tại các trại, ông đứng cao hơn các mộn đệ một đầu người, với mẩu thuốc lá đã tắt trên mép, ông giảng bài bằng tiếng Pháp dễ dàng, thanh thoả, cho lũ học trò một cảm giác tin tưởng hoàn toàn vào ông thầy trước mặt. Tôi còn nhớ bài giảng cơ thể học đầu tiên với GS Đệ năm Y2 tại khu mô học. Đề tài là arrière cavité de l’épiplon, một vùng cơ thể mà ông đã thuộc lòng qua không biết bao nhiêu cuộc mổ xẻ. Ông nói thao thao, thêm vào có những bức họa đồ cơ thể, nên sau một tiếng đồng hồ, đã giúp cho đám sinh viên thâu nhập thêm rất nhiều điều bổ ích. Sau này, khi làm Viện trưởng Viện Đại học Saigon, với uy tín cá nhân, ông đã không ngừng củng cố thêm địa vị mỗi ngày một lớn của viện.
Trở lại với vấn đề nhân viên, ta thấy có nhiều chậm trễ cho việc gia tăng nhân số. Sau đợt các giáo sư Thạc sĩ ở Pháp về trong những năm 1960-1962, ta phải chờ tới năm 1965-1966 mới có thêm 7 nhân viên giảng huấn trẻ tu nghiệp ở Mỹ về, gồm các vị sau:
- BS Đào Hữu Anh (Cơ Thể Bịnh Lý)
- BS Hoàng Tiến Bảo (Chỉnh Trực)
- BS Vũ Quí Đài (Vi trùng học)
- BS Nguyễn Khắc Minh (Gây Mê)
- BS Đỗ Thị Nhuận (Vi trùng học)
- BS Bùi Duy Tâm (Sinh hoá học).
- BS Nguyễn Ngọc Giệp (Sản phụ khoa)
Sau đó ít lâu, ta có một số chuyên viên khác từ các nước trở về phục vụ tại YKĐHS như:
- BS Trịnh Thị Minh Hà (Nhi khoa, Mỹ)
- BS Trần Kiêm Thục (bịnh Tiêu hoá, Pháp)
- BS Trần Thế Nghiệp (Quang tuyến, Pháp)
- BS Liễu Thanh Tâm (Quang tuyến, Pháp)
- BS Lê Dư Khương (Giải phẫu, Đức)
- BS Phó Bá Đa (Giải phẫu, Mỹ)
Tổng số nhân viên giảng huấn cho niên khoá 1967-1968 được ghi nhận là 91 người, với 16 giáo sư thực thụ, 7 giáo sư diễn giàng, 27 giảng sư và 41 giảng nghiệm viên (4). So với số sinh viên trên dưới 1000 người thì con số 91 nhân viên giảng huấn thật khiêm nhường. Sự kiện này môt phần cũng vì tình hình chính trị, các sinh viên học hết năm thứ 5 đều phải nhập ngũ, phục vụ trong ngành quân y. Trong khoảng thời gian 10 năm từ 1960 tới 1970, không có một cuộc tuyển chọn nhân viên giảng huấn nào được mở tại YKĐHS. Những kỳ thi tuyển chỉ được mở lại sau năm 1970 và vì vấn đề thời gian, cũng không mang lại được kết quả dài hạn tốt đẹp như ta mong muốn.
Như ta đã thấy, học trình y khoa gồm có 6 năm nhưng trên thực tế, sinh viên chỉ học có 5 năm, sang năm thứ sáu nhập ngũ phục vụ trong ngành quân y. Vì số sinh viên ghi danh nhập học càng ngày càng tăng, nên kể từ năm 1966, một kỳ thi tuyển được mở hàng năm để lựa một số nhất định là 200 sinh viên vào năm thứ nhất.
Về cơ sở thực tập, một bịnh viện mới được mở năm 1967. Đó là bịnh viện Nguyễn Văn Học, tọa lạc trong Gia Định. Với số giường trên dưới 600, đây là bịnh viện lớn thứ nhì sau bịnh viện Chợ Rẫy (1200 giường). Cũng như các bịnh viện thực tập khác, bịnh viện Nguyễn Văn Học do bộ Y tế điều hành. Công việc giảng dạy do các nhân viên giảng huấn YKĐHS đảm nhiệm, gồm các bộ môn Nội, Ngoại khoa, Nhi khoa và Sản phụ khoa.

Trung Tâm Giáo Dục Y Khoa Saigon

Ngay từ sau khi có cuộc di tản năm 1954, chính phủ Mỹ đã gia tăng viện trợ cho Việt Nam, về quân sự cũng như dân sự. Về phiá dân sự, nhiều chương trình lớn nhỏ được đưa ra nhưng nói chung chỉ có 3 chương trình quan trọng đáng kể: đó là xa lộ Biên hoà, nhà máy xi măng Hà tiên và Trung Tâm Giáo Dục Y Khoa Saigon. Sau nhiều tháng năm thiết kế và xây dựng, cả ba chương trình này đều đã được hoàn tất.
Năm 1957, cơ quan USAID (United States Agency for International Development) được chỉ định nghiên cứu việc xây cất một trung tâm giáo dục y khoa cùng một bịnh viện thực tập 500 giường cho viện Đại học Saigon. Năm 1958, một phái đoàn Mỹ gồm 3 nhân viên (1 bác sĩ, 1 kiến trúc sư và 1 quản lý bịnh viện) tới Saigon với nhiệm vụ duy nhất là phải hoàn thành trong vòng 60 ngày một đề án xây cất cho trung tâm này. Cầm đầu phái đoàn là GS Robert Jason, khoa trưởng Howard Medical School ở Washington DC. Người viết bài này đã có hân hạnh được gặp ông Jason. Hồi đó, tôi đang làm nghiệm chế viên cho khu Cơ Thể Bịnh lý. Một buổi chiều, đang loay hoay trong phòng thí nghiệm coi mấy tấm kính nhỏ qua một kính hiển vi cũ kỹ một mắt (monoculaire), lấy ánh sáng từ cửa sổ hàng hiên, chợt một người Mỹ cao lớn, da ngăm đen bước vào. Ông đi một mình, có dáng dấp đạo mạo của một học giả. Thấy tôi đang nhìn qua kính hiển vi, ông mỉm cười và tự giới thiệu. Vì tiếng Anh còn kém, tôi không hiểu nhiều, chỉ nhớ là, sau khi nhìn qua kính, ông nói là không đủ ánh sáng. Ông cũng nói thêm là ông sẽ cố gắng giúp Việt Nam xây một trung tâm y khoa tân tiến đầy đủ dụng cụ. Sau này tôi mới biết ông còn là giáo sư Cơ thể Bịnh lý nữa. Rồi ông bắt tay ra về. Trong những năm sau đó, vì bận bịu thi ra trường, trình luận án rồi đi tu nghiệp, tôi quên bẵng ông đi. Tình cờ, cách đây mấy năm, tôi được một anh bạn cho coi cuốn báo cáo của ông Jason về chuyến đi Việt Nam của ông. Đây là một cuốn sách dầy trên 80 trang đánh máy, có tựa đề là: Report on Proposed Medical Center for Vietnam, hoàn thành tháng 10, 1958. Trong báo cáo, ta thấy có đầy đủ sự kiện về YKĐH Saigon (cơ sở, nhân viên, học trình, ...) và những đề nghị căn bản cho trung tâm giáo dục Y, Nha, Dược khoa tương lai cùng với bịnh viện thực tập 500 giường. Cần phải nói ngay là bịnh viện thực tập, sau nhiều cuộc thương thuyết sau này, đã không thành hình nổi và đã bị bãi bỏ năm 1973.
Trung Tâm Giáo Dục Y Khoa Saigon được khởi đầu xây cất năm 1963 và hoàn tất năm 1966, với khoản phí tổn 2 triệu rưởi mỹ kim, một nửa do chính phủ Việt Nam đài thọ, một nửa là viện trợ Mỹ. Số tiền này khá lớn khi một ly cà phê chỉ có 5 xu và 1 gallon xăng giá 20 xu. Tọa lạc trên đường Hồng Bàng, trung tâm gồm hai cơ cấu kiến trúc lớn, nối liền bằng một hành lang, tạo thành hình chữ H. Mỗi cơ cấu kiến trúc có 4 tầng, tầng dưới cùng một bên là văn phòng trường Y, một bên là văn phòng trường Nha, cùng với một số giảng đường nhỏ và phòng họp. Các tầng trên dành cho các bộ môn khoa học căn bản: Cơ thể, Sinh lý, Hoá học, Cơ thể bịnh lý, Mô học, Giải phẫu Thực nghiệm và Vi sinh học. Một đại giảng đường 300 chỗ và một thư viện lớn nằm giữa hai cơ cấu trên, cùng với quán ăn sinh viên. Đây là nơi sinh viên sinh hoạt mê say. Quán ăn do các nữ tu sĩ dòng Mến Thánh Giá điều hành đã cung cấp cho sinh viên những bữa ăn ngon lành với giá rẻ. Thức ăn có giới hạn, nhưng cơm thì ăn tha hồ.
YKĐH Saigon chính thức dọn vào trung tâm tháng 6, 1966, đánh dấu bước đầu cho một cuộc cộng tác y khoa mới lạ Mỹ Việt. Theo như thông lệ, cộng tác giữa hai đại học thuộc hai nước khác nhau thường chỉ được thực hiện một cách giới hạn qua sự trao đổi văn hoá và nhân viên giữa một hay hai khu của hai trường. Nhưng lần này, vì tầm vóc lớn lao, liên hệ tới nhiều khu, không một đại học Mỹ nào nhận. Hiệp hội Y khoa Mỹ AMA bằng lòng đứng ra môi giới liên lạc với nhiều trường đại học Mỹ. Mỗi trường chấp nhận bảo trợ cho một bộ môn của YKĐHS bằng cách cử nhân viên giảng huấn, ngắn hạn và dài hạn, sang Việt Nam để trợ giúp công việc giảng giạy, đồng thời cũng nhận nhân viên giảng huấn Việt Nam qua Mỹ tu nghiệp. Đây là một cuộc thí nghiệm đầu tiên về giáo dục y khoa cho cả Mỹ lẫn Việt Nam (4).
Sau đây là danh sách các đại học Mỹ đã tham gia chương trình này:

Bộ môn   Tên Đại học Mỹ Thời gian tham gia
Cơ thể/Mô học Louisville   1966-1971
Gây mê   Emory    1968-1972
Sinh hoá   Nebraska   1968-1971
Bì phu    Minnesota   1970-1971
Nội khoa   Oklahoma   1970-1975
Vi sinh học   Hawaii    1970-1975
Thần kinh   Georgetown   1969-1971
Giải phẫu não   Yale    không chính thức
Sản phụ khoa   Medical College   1969-1975 Of Georgia
Nhãn khoa   Harvard   không chính thức
Chỉnh trực   Colorado   không chính thức
Tai mũi họng   Colorado   1968-1971
Ký sinh trùng   Oklahoma   1970-1971
Cơ thể bịnh lý   Missouri/Columbia  1967-1975
Nhi khoa   Texas/Southwestern  1970-1973
Sinh lý    Georgetown   1966-1973
Quang tuyến   Pennsylvania   1969-1975
Y tế Công cộng Oklahoma   1967-1974
Giải phẫu   Pittsburgh   1970-1974
Niệu khoa   Duke    1969-1971

Trên thực tế, chương trình trao đổi văn hoá này đã đem lại kết quả tốt đẹp cho cả hai phía. Phía Mỹ, các nhân viên khi qua Việt Nam đã trau dồi thêm nhiều kiến thức về những bịnh trạng vùng nhiệt đới, ít khi thấy tại Mỹ. Phía Việt, nhân viên tu nghiệp có dịp tân trang hoá kiến thức, làm quen với những dụng cụ máy móc mới. Đồng thời, các bộ môn của mình cũng có dịp trang bị thêm nhiều sách vở, dụng cụ.
Vài mẩu truyện lý thú đã xẩy ra trong chương trình này. Ta phải nhớ đến GS Lilienfield, trưởng khu Sinh lý đại học Georgetown, một sinh lý gia nổi danh của Mỹ, tác giả cuốn sách sinh lý học gối đầu giường của các sinh viên Mỹ. Ông tham gia chương trình ngay từ đầu và đã qua Việt Nam giảng dạy nhiều lần. Hồi năm 1966, Saigon bị cúp điện liên miên. Một buổi giảng dạy của ông, vì thiếu điện, phải thực hiện ngoài trời, trên sân cỏ nằm trước quán ăn. Bảng đen được dựng vào gốc me. Sau buổi học, ông có nói với tôi là chưa bao giờ ông đã có một buổi trình bầy thú vị như vậy.
Hai chương trình trao đổi được chú ý tới nhiều là Nội và Ngoại khoa. Khu tương ứng (counterpart) về Nội khoa là đại học Oklahoma với giáo sư Hammarsten. Ông đã thăm viếng Việt Nam rất nhiều lần từ 1969 tới 1974. Đại học Oklahoma đã gửi trên 10 giáo sư thăm viếng ngắn và dài hạn qua Việt Nam và cũng đã tiếp nhận trên 10 bác sĩ Việt sang tu nghiệp. Sau 1975, cũng vì ông Hammarsten, đại học Oklahoma đã thành một trung tâm huấn luyện quan trọng cho các bác sĩ tị nạn trong việc thi lấy bằng hành nghề. BS Nông Thế Anh, một nhân viên giảng huấn của trường đang tu nghiệp tại Mỹ, đã có công lớn trong việc tổ chức lớp huấn luyện này.
Khu tương ứng về Ngoại khoa là đại học Pittsburgh với giáo sư Bahnson. Ông đã tham gia chương trình từ 1970 đến 1974. Ông là một phẫu thuật gia nổi tiếng về giải phẫu lồng ngực. Trong những chuyến thăm viếng, ông đã mổ nhiều lần ở bịnh viện Bình Dân cùng với GS Phạm Biểu Tâm. Chương trình đã đưa trên 20 bác sĩ Mỹ qua Việt Nam và cũng đã tiếp nhận 8 bác sĩ Việt qua tu nghiệp. Một trong những nhân viên của trường tu nghiệp tại Pittsburgh, BS Nghiêm Đạo Đại, hiện là giáo sư điều hành bộ môn ghép thận, gan và tụy tạng ờ trung tâm VA Pittsburgh.
Khu Nhi khoa cũng có nhiều hoạt động đáng kể. Khu tương ứng của bịnh viện Nhi Đồng là đại học Texas Southwestern. Trưởng khu, GS Eichenwald, đã tham dự chương trình rất sớm, từ 1968. Khu của ông đã thu xếp và gửi qua Việt Nam 5 giáo sư thăm viếng dài hạn cùng rất nhiều giáo sư ngắn hạn. Hai giáo sư thăm viếng dài hạn, bà Cornet và bà Whitaker, đã có công lớn trong việc thiết lập và điều hành các phòng ngoại chẩn (Under-Six Clinics) tại Saigon. Các giáo sư thăm viếng Nhi khoa đều rất thích ăn món bánh xèo của BS Dương thị Thanh Liên làm. Cũng cần nhắc lại là BS Thanh Liên đã viết một cuốn sách dạy nấu ăn các món Việt Nam, bán rất chạy tại Mỹ.
Trong thời gian huấn luyện, một truyện buồn đã xẩy ra cho bộ môn Cơ thể: một nhân viên giảng huấn dài hạn của đại học Louisville, bà Letterman, đã bỏ mình tại Việt Nam trong một tai nạn rủi ro.
Nếu khoảng thời gian 1954-1965 được coi như là một thời kỳ ổn định, không có biến chuyển lớn nào thì những năm sau, từ 1966 tới 1975, lại là một thời kỳ bất ổn, chịu ảnh hưởng tối đa của chiến tranh Nam Bắc và tình hình chính trị quốc nội. Thực vậy, trong khoảng thời gian 10 năm đó, thời kỳ mà YKĐHS chính thức tọa lạc tại Trung Tâm Gíao Dục Y Khoa, không có năm nào mà công cuộc giảng dạy lại không bị gián đoạn. Từ cuộc công kích năm Mậu Thân 1968 cho tới vụ thảm sát hai giáo sư Lê Minh Trí và Trần Anh, rồi những cuộc biểu tình liên miên của sinh viên, năm học nào cũng bị gián đoạn một hai tháng.
Ban lãnh đạo trường YKĐHS cũng không tránh được nhiều thay đổi. Khởi đầu là vụ bãi nhiệm GS Khoa trưởng Phạm Biểu Tâm vào tháng giêng 1967. Một ủy ban lâm thời gồm 5 giáo sư được cử ra điều hành trung tâm: các GS Ngô gia Hy, Trần Anh, Nguyễn Ngọc Huy, Lê Minh Trí và Nguyễn Thế Minh. Tháng 5, 1967, một cuộc bầu cử Khoa trưởng được tiến hành. Đây là lần đầu tiên các giảng sư được tham dự bầu cử. Trước đó, chỉ các giáo sư mới được bầu. Nhiệm kỳ Khoa trưởng dài 2 năm với quyền tái ứng cử. GS Ngô Gia Hy và GS Vũ Thị Thoa được bầu làm Khoa trưởng và Phó khoa trưởng. Đầu năm 1968, cuộc công kích Tết Mậu Thân xẩy ra. Các sinh viên phải đi thực tập quân sự làm niên học phải tạm gián đoạn. Tháng 11, 1968, một cuộc bầu cử Khoa trưởng thứ hai được tổ chức: các GS Phạm Tấn Tước, Đào Hữu Anh và Nguyễn Phước Đại được bầu vào chức vụ Khoa truởng và 2 Phó khoa trưởng. Tháng giêng 1969, trong khi tình hình chính trị tạm lắng đọng, vụ thảm sát GS Lê Minh Trí, Bộ trưởng Quốc gia Giáo dục xẩy ra, và hai tháng sau đó, GS Trần Anh bị ám sát. Các cuộc biểu tình sinh viên bắt đầu tái diễn; một trong những lý do là chống kỳ thi tuyển nội trú. Tháng 12, 1970, GS Phạm Tấn Tước từ chức, GS Đào Hữu Anh lên giữ chức Quyền Khoa trưởng cho tới tháng 1, 1972, GS Đặng Văn Chiéu được bầu lên chức vụ Khoa trưởng. Chương trình giảng dạy tại YKĐHS được tiếp tục trôi chẩy trong mấy năm sau đó, chỉ trừ một cuộc công kích hồi tháng 4, 1972.
Sau đây là danh sách và thời gian hoạt động của các vị Khoa trưởng YKDHS từ 1946 tới 1975:
 -     1946-1950: GS Daléas
- 1950-1955: GS Charles Massias
- 1955-1967: GS Phạm Biểu Tâm
- 1967-1969: GS Ngô Gia Hy
- 1969-1970: GS Phạm Tấn Tước
- 1970-1971: GS Đào Hữu Anh
- 1972-1974: GS Đặng Văn Chiếu
- 1974-1975: GS Vũ Quí Đài

Những thành quả từ khi thành lập tới năm 1975

Trường YKĐH Saigon đã giữ một địa vị tối quan trọng trong công cuộc đào tạo các chuyên viên phục vụ ngành y tế toàn quốc. Căn cứ trên số luận án đã được trình và chấp thuận (1), từ năm 1947 tới 1972 đã có 1779 bác sĩ y khoa ra trường tại YKĐHS. Số bác sĩ ra trường từ 1972 tới 1975 là bao nhiêu không rõ vì không có ghi chép. Tuy nhiên, với số sinh viên trên dưới 200 người một lớp, ta có thể phỏng ước lượng là có vào khoảng trên dưới 600 sinh viên ra trường trong khoảng thời gian đó. Như vậy, tổng số bác sĩ ra trường tại YKĐHS từ 1947 tới 1975 là vào khoảng 2380 người.
Ngoài công việc giảng dạy, các nhân viên giảng huấn YKĐHS còn tích cực tham gia khảo cứu. Rất nhiều bài báo cáo khoa học đã được đăng trên các báo y khoa quốc nội và quốc ngoại. Những bài này đã được liệt kê trong hai cuốn sách Travaux de Recherche Scientifique I và II của GS Nguyễn Hữu và BS Nguyễn Văn Nguyên. Chỉ tiếc là công trình này không được tiếp tục sau năm 1972 nữa. Một tài liệu rất quí giá khác cần được nêu ra là cuốn Bibliographie des Thèses của GS Nguyễn Đức Nguyên. Trong cuốn này, tất cả các luận án đệ trình tại hai YKĐH Saigon và Hà Nội từ khi thành lập tới năm 1972 đều được liệt kê đầy đủ.
Trường cũng đã chủ trương một tờ báo y khoa tên là Acta Medica Vietnamica, xuất bản mỗi tam cá nguyệt. Số báo đầu tiên ra mắt vào năm 1957, chủ nhiệm là GS Phạm Biểu Tâm. Tôi còn nhớ trong số đó có bài nghiên cứu về dinh dưỡng ở Việt Nam rất đặc sắc của GS Trần Vỹ. Báo được tiếp tục xuất bản cho tới năm 1975 thì ngưng hoạt động. Báo được trưng bầy và tồn trữ tại các thư viện của các trung tâm y khoa lớn quốc ngoại. Năm 2002, khi cần tìm lại một tài liệu y khoa cũ, với sự hướng dẫn của BS Đặng Phú Ân, tôi đã được nhìn lại những số báo AMV cũ kỹ đã ngả mầu vàng, tàng trữ tại thư viện của đại học Montreal. Bài tôi muốn kiếm (và tôi dã kiếm được hôm đó) là một bài báo cáo về trường hợp bịnh nấm cryptococcosis đầu tiên thấy ở Việt Nam. Bịnh nhân là một đàn ông trẻ tuổi có một bướu lớn bằng trái quít ăn vào xương sườn bên phải. GS Nguyễn Hữu mổ và cắt bướu đó tại bịnh viện Bình Dân. Thông thường thì nấm Cryptococcus chỉ xâm nhập qua bộ máy hô hấp rồi ăn lên óc, gây ra bịnh viêm màng óc cấp tính. Rất ít khi nấm ăn ra ngoài màng óc, chỉ trừ những trường hợp bịnh AIDS hoặc miễn nhiễm bẩm sinh. Hồi đó, ta chưa biết gì về HIV và AIDS, chưa có thuốc thử nên không rõ tình trạng miễn nhiễm của bịnh nhân ra sao





.Y Khoa Đại Học Sài Gòn.

Như trên ta đã thấy trường Y Khoa Sài Gòn được thành lập năm 1947 như là một chi nhánh của YKDHH để đáp ứng nhu cầu của các sinh viên y khoa miền Nam. Cho tới năm 1954 khi phần lớn sinh viên và ban giảng huấn của YKDHH di tản vào Nam thì trường chính thức trở thành YKDHS.

 Trụ sở chính được đặt tại số 28 Trần Quý Cáp, gồm một căn nhà cao hai tầng dùng làm văn phòng, thư viện và phòng họp các giáo sư, và 3 căn nhà ngang dùng làm nơi giảng giạy lý thuyết. 

Thành phần ban giảng huấn gồm có:

- Khoa trưởng: GS Charles Massias

- Khoa Nội thương: GS Massias, GS Rivoalen, BS Nguyễn Ngọc Huy, BS Phạm Tấn Tước, BS Trần Lữ Y

- Khoa Giải Phẫu: GS Trần Quang Đệ, GS Phạm Biểu Tâm, GS Nguyễn Hữu, GS Trịnh Văn Tuất, BS Đặng Văn Chiếu, BS Hoàng Tiến Bảo

- Khoa Sản Phụ: GS Trần Đình Đệ, BS Nguyễn Văn Hồng, BS Hồ Trung Dung

- Khoa Nhãn: GS Nguyễn Đình Cát, BS Nguyễn Ngọc Kính

- Khoa Tai Mũi Họng: GS Tissié

- Khoa Mô Học & Bịnh lý học: GS Joyeux, BS Nguyễn Lưu Viên

 rong vòng 4-5 năm, các Giáo sư người Pháp dần dần trở về Pháp và ảnh hưởng Pháp trong ngành y khoa cũng dần dần suy giảm. Tưởng cũng nên ghi nhận là 1962 là năm cuối cùng mà văn bằng Y khoa Bác sĩ của trường YKDHS còn được công nhận tại Pháp. 

 Các cơ sở thực tập gồm có:

         Bịnh viện Chợ Rẫy: Nội Ngoại Khoa, Tai Mũi Họng

         Bịnh viện Bình Dân: Ngoại Khoa, Nhãn khoa, Bịnh Ngoài Da, Niệu Khoa, Ung thư

         Bịnh viện Nhi Đồng: Nhi Khoa

         Bịnh viện Từ Dũ: Sản Phụ Khoa

         Bịnh viện Hồng Bàng: bịnh Phổi và Lao

         Bịnh viện Chợ Quán: bịnh Truyền nhiễm & Thần kinh

         Bịnh viện Saigon: Tai Mũi Họng, Cấp cứu

         Bịnh viện Nguyễn Văn Học (khai trương 1967): Nội Ngoại khoa, Sản phụ

 Các phòng thực tập khoa học căn bản nằm rải rác trong thành phố như Cơ thể Học viện (Cơ thể học), BV Saigòn (Hóa học), Viện Pasteur (Vi trùng và Ký sinh trùng). Một cơ sở riêng biệt tọa lạc gần Cơ thể Học viện được dùng làm nơi thực tập cho các môn Sinh lý, Cơ thể Bịnh lý và Mô học. Chương trình học dài 6 năm và một năm tiền y khoa (PCB hoặc SPCN). Số sinh viên trung bình từ 100 tới 120 người một lớp. Sĩ số này tăng dần cho tới năm 1962 thì trường quyết định giới hạn số sinh viên ở mức 200 người cho năm đầu và các sinh viên phải qua một kỳ thi tuyển. Sinh viên Y khoa và Dược khoa sử dụng chung trường ốc tại số 28 Trần Quý Cáp cho tới năm 1961 khi trường Đại học Dược Khoa thành lập với GS Nguyễn Vĩnh Niên là Khoa trưởng. Phân khoa Nha Khoa, trước là bộ môn Hàm Miệng trong YKDHS, trở thành Đại học Nha Khoa niên khóa 1964-1965 với GS Trịnh Văn Tuất là Khoa trưởng.

Nếu ta thấy trường YKDHH có một giòng lịch sử tương đối êm đềm, ít biến chuyển thì nhiều diễn tiến lịch sử quan trọng đã xẩy ra cho YKDHS. Năm 1955, GS Massias về Pháp và GS Phạm Biểu Tâm lên thay thế, đánh dấu lần đầu tiên trường có một Khoa trưởng người Việt Nam. Thành phần giảng huấn, tương đối nhỏ lúc ban đầu, dần dần được tăng cường trong những năm 1954-1956 với :

- GS Trần Ngọc Ninh (Chỉnh Trực, Giải Phẫu Nhi Đồng) 

- GS Trần Vỹ (Sinh lý học)

và trong những năm 1960-1963 với các Giáo sư:

- GS Nguyễn Huy Can (Cơ Thể Bịnh lý)

- GS Lê Xuân Chất (Huyết Học)

- GS Đào Đức Hoành (Ung Thư)

- GS Bùi Quốc Hương (Thần kinh)

- GS Nguyễn Ngọc Huy (Tim Học)

- GS Ngô Gia Hy (Niệu Khoa)

- GS Nguyễn Văn Út (Ngoài Da & Hoa liễu).

Trong nỗ lực tăng cường ban giảng huấn, một số nhân viên giảng huấn trẻ đã được tuyển dụng và gửi qua Pháp theo học các lớp huấn luyện hậu đại học trong những năm 1958-1960. Tuy nhiên một số lớn các vị này đã quyết định ở lại Pháp quốc sau khi huấn luyện xong làm chương trình bị gián đoạn.

 Từ sau cuộc di tản của YKDHH từ Bắc vào Nam năm 1954, chính phủ Mỹ bắt đầu gia tăng viện trợ cho miền Nam Việt Nam. Chương trình giáo dục y khoa được chú ý tới và cơ quan USAID được chỉ định nghiên cứu, xây cất một Trung Tâm Giáo Dục Y Khoa cùng một bịnh viện thực tập 500 giường. Theo cuốn sách "Saigon Medical School: an Experiment in International Medical Education" của BS W. Ruhe thì việc xây cất trung tâm này tốn hết 2,500,000 mỹ kim, một số tiền khá lớn khi mà một ly cà phê giá 5 xu và một gallon xăng giá 20 xu. Một nửa ngân khoản này do USAID đài thọ và một nửa do ngân sách quốc gia Việt Nam đài thọ. Cùng với việc xây cất trung tâm Y khoa, một số nhân viên giảng huấn mới tuyển dụng được gửi đi Mỹ tu nghiệp, ngắn hạn và dài hạn. Tới năm 1965 những nhân viên này trở về tăng cường ban giảng huấn, trong số ta thấy có: 

          BS Đào Hữu Anh (Cơ thể Bịnh lý), 

          BS Hoàng Tiến Bảo (Chỉnh trực), 

          BS Vũ Quí Đài (Vi trùng học), 

          BS Nguyễn Khắc Minh (Gây mê),

          BS Đỗ Thị Nhuận (Ký sinh trùng học), 

          BS Bùi Duy Tâm (Sinh hóa học). 

Đồng thời, cũng trong thời điểm này, ta thấy có một số chuyên viên từ các nước tiếp tục trở về phục vụ tại YKDHS như :

          BS Nguyễn Thế Minh (Nội Khoa, Pháp), 

          BS Trần Kiêm Thục (Bịnh Tiêu Hóa, Pháp), 

          BS Trần Thế Nghiệp (Quang Tuyến, Pháp), 

          BS Lê Dư Khương (Giải Phẫu, Đức), 

          BS Liễu Thanh Tâm (Quang Tuyến, Pháp)

          BS Phó Bá Đa (Giải Phẫu, Mỹ)

          BS Nguyễn Ngọc Giệp (Sản-Phụ Khoa, Mỹ). 

Tổng số nhân viên giảng huấn cho niên khóa 1967-68 được ghi nhận là 91 người, với 16 Giáo sư Thực thụ, 7 Giáo sư Diễn giảng, 27 Giảng sư và 41 Giảng nghiệm viên.

Năm 1966, trường YKDHS chính thức dọn về Trung Tâm Giáo Dục Y Khoa tọa lạc trên đại lộ Hồng Bàng (nay là An Dương Vương). Trung tâm bao gồm cả hai trường Y và Nha, đầy đủ với đại giảng đường, thư viện, và các khu Khoa học Căn bản cùng với các phòng thí nghiệm. Dự án xây cất bịnh viện thực tập 500 giường bị lui lại cho tới năm 1972 khi người Mỹ rút khỏi Việt Nam thì hủy bỏ. 

Niên khóa 1967-68 là niên khóa đầu tiên tại Trung Tâm Y Khoa mới, đã đánh dấu một sự cộng tác của chính phủ Mỹ trong công cuộc giáo dục y khoa Việt Nam. Qua sự dàn xếp của cơ quan USAID, Hiêp Hội Y Khoa Mỹ (American Medical Association) đã mang các bộ môn chuyên khoa của nhiều trường y khoa Mỹ sang Sài Gòn để trực tiếp yểm trợ cho các bộ môn của trường YKDHS. Một trong những bộ môn đầu tiên tiếp nhận sự yểm trợ này là môn Sinh lý học với GS Lilienfield, một GS Mỹ nổi danh. Vì tình trạng cúp điện liên miên ở Sài Gòn trong những năm 67-68 nên một trong những lớp của GS Lilienfield đã được tiến hành ngoài trời, bên bờ hồ cạnh thư viện với sinh viên ngồi trên cỏ và bảng đen dựng bên cây me già. GS Lilienfield có nói với tôi sau lớp học là chưa bao giờ ông đã được tham dự một buổi giảng giạy lạ lùng và thích thú như vậy. Sự yểm trợ trực tiếp giữa các bộ môn chuyên khoa Mỹ và Việt Nam qua sự dàn xếp của hiệp hội AMA kể trên đã được tiếp tục cho tới năm 1975 và đã giúp ích rất nhiều cho công cuộc tăng cường nhân viên giảng huấn qua những chuyến tu nghiệp ngắn và dài hạn, cũng như trợ giúp sách vở cho thư viện và dụng cụ cho các phân khu. Nhiều sách y khoa của Mỹ đã được phóng ảnh (có sự cho phép của nhà xuất bản) để bán cho sinh viên với một giá rẻ. Đồng thời với việc giảng giạy các bộ môn khoa học, môn ngoại ngữ cũng được chú trọng: các sinh viên y khoa phải lựa hoặc Anh văn hoặc Pháp văn làm ngoại ngữ chính và phải trau dồi ngoại ngữ này qua những lớp học hàng tuần.

Kể từ khi Trung Tâm Y Khoa khai trương cho tới năm 1973, tình hình chính trị tại miền Nam Việt Nam bỗng trở nên sôi động. Không niên học nào mà không bị gián đoạn bởi những biến cố như biến cố Tết Mậu Thân, bởi những cuộc biểu tình, xuống đường của sinh viên, và hai cuộc thảm sát các cố Giáo sư Trần Anh và Lê Minh Trí.

Ban lãnh đạo trường YKDHS cũng phải chịu nhận nhiều thay đổi. Khởi đầu là vụ ngưng chức GS Phạm Biểu Tâm tháng giêng 1967. Một ủy ban 5 người được chỉ định để điều hành công việc cho tới tháng năm 1967, cuộc bầu cử Khoa trưởng đầu tiên với các Giảng sư được phép bầu đã tiến hành và GS Ngô Gia Hy cùng GS Vũ Thị Thoa được bầu lên nắm giữ chức vụ Khoa trưởng và Phó Khoa trưởng. Tháng giêng 1968, biến cố Tết Mậu Thân xẩy ra, các sinh viên phải đi thực tập quân sự và niên học bị tạm gián đoạn. Tháng mười một 1968, một cuộc bầu cử Khoa trưởng thứ hai được tổ chức và các GS Phạm Tấn Tước, Đào Hữu Anh và Nguyễn Phước Đại được bầu vào các chức vụ Khoa trưởng và Phó Khoa trưởng. Tháng giêng 1969, trong khi tình hình chính trị tạm lắng đọng, thì GS Lê Minh Trí bị thảm sát, và hai tháng sau đó, tới GS Trần Anh. Các cuộc biểu tình sinh viên bắt đầu tái diễn, chống kỳ thi tuyển Nội trú và GS Phạm Tấn Tước từ chức tháng 12 năm 1970. GS Đào Hữu Anh lên giữ chức Quyền Khoa trưởng cho tới tháng giêng 1972 thì GS Đặng Văn Chiếu được bầu lên chức vụ Khoa trưởng. Chương trình giảng giạy tại YKDHS được tiếp tục trôi chẩy trong mấy năm sau chỉ trừ một cuộc công kích hồi tháng tư 1972.

Sau đây là danh sách các vị Khoa Trưởng của YKDHS từ 1954 tới 1975:

- 1954-1955: GS Charles Massias

- 1955-1967: GS Phạm Biểu Tâm

- 1967-1969: GS Ngô Gia Hy

- 1969-1970: GS Phạm Tấn Tước

- 1970-1971: GS Đào Hữu Anh

- 1972-1974: GS Đặng Văn Chiếu

- 1974-1975: GS Vũ Quí Đài

Như trên ta đã thấy từ 1962, số sinh viên y khoa được tuyển vào học năm thứ nhất được giới hạn là 200 người. Chương trình học dài 6 năm và khi ra trường phải trình bày một luận án. Theo tài liệu của GS Nguyễn Đức Nguyên, thì tổng số luận án được trình và chấp thuận tại YKDHS từ năm 1947 cho tới năm 1972 là 1779 luận án. Số luận án từ 1972 tới 1975 là bao nhiêu không rõ vì không có ghi chép trong tài liệu nào. Tuy nhiên với sĩ số 200 người một lớp, ta có thể đoán phỏng là có vào khoảng trên dưới 600 luận án đã được trình trong thời kỳ đó. Như vậy, tổng số luận án ra trường của YKDHS từ 1947 cho tới 1975 là vào khoảng 2380 luận án.

 Những sự kiện đã xẩy ra từ 1975 tại quốc ngoại.

 Sau sự sụp đổ của chính quyền Quốc Gia miền Nam Việt Nam hồi tháng tư năm 1975, một số đông dân Việt Nam trên dưới 2 triệu người đã lần lượt bỏ nước ra đi, trong số này có khá nhiều các bác sĩ và sinh viên y khoa. Họ định cư tại nhiều quốc gia trên thế giới, tuy nhiên phần lớn đã chọn Mỹ quốc làm nơi sinh sống.

Một trong những mối ưu tư đầu tiên của người dân di tản là làm sao có thể sinh tồn trong một xã hội mới hoàn toàn xa lạ. Đối với các bác sĩ và sinh viên y khoa thì mối ưu tư đó chính là làm sao để có thể hoạt động trở lại trong ngành y tế.

Với sự yểm trợ đắc lực của cơ quan USAID và hiệp hội AMA, một Hội Đồng Khoa lưu vong (Faculty Council-in-Exile) của YKDHS được thành lập tại Mỹ với mục tiêu chính là làm sao có thể giúp cho các sinh viên y khoa được tiếp tục học y khoa ở Mỹ, và các bác sĩ Việt Nam có thể hành nghề tại các tiểu bang Mỹ.

Thành phần Hội Đồng Khoa gồm:

- GS Đặng Văn Chiếu: Giải Phẫu.

- GS Đào Hữu Anh: Khoa Học Căn Bản.

- GS Phan Đình Tuân: Nhi Khoa.

- GS Nguyễn Văn Hồng: Sản Phụ Khoa.

- GS Lê Quốc Hanh: Nội Khoa.

Hội Đồng Khoa họp buổi họp đầu tiên tại Chicago, tháng 9 năm 1975. Trong thời điểm đó, liên lạc ngoại giao giữa Mỹ và Việt Nam hoàn toàn bị cắt đứt. Các bác sĩ và sinh viên y khoa Việt ở Mỹ không thể nào có được những giấy tờ, văn bằng, chứng chỉ học trình và học bạ cần thiết của trường YKDHS để nộp cho các cơ sở Mỹ. Vì vậy, HĐK đã quyết định là sẽ đứng ra đảm nhiệm việc cấp giấy chứng nhận cũng như cấp phát văn bằng cho các sinh viên và bác sĩ của YKDHS cũ hiện đang ở quốc ngoại.

Trong buổi họp kể trên, HĐK đã chứng nhận và cấp phát 122 Chứng chỉ thay thế cho văn bằng Y Khoa Bác sĩ (Certificate in lieu of Diploma). Sự chứng nhận này được căn cứ trên những giấy tờ hình ảnh mà các đương sự mang theo được, những chứng nhận (affidavit) của các bạn bè cùng lớp hoặc cùng nơi hành nghề, và những tài liệu đã được in thành sách như Danh sách luận án, danh sách Y Sĩ Đoàn, v.v.. Nhờ sự ủng hộ của hiệp hội AMA, văn bằng của HĐK đã được các tiểu bang Mỹ công nhận là có giá trị tương đương như các văn bằng của các trường Y khoa khác, và có đầy đủ giá trị để có thể được thâu nhận vào các chương trình huấn luyện hậu đại học.

Sau gần 25 năm hoạt động, HĐK đã cấp phát được tất cả 1261 văn băng. Trừ một số nhỏ đã xuất thân từ Y Khoa Đại Học Hà Nội, hầu hết các thụ đắc viên văn bằng này đều là sinh viên của Y Khoa Đại Học Sài Gòn. Đa số các thụ đắc viên đều cư ngụ tại Mỹ. Tuy nhiên một số văn bằng cũng được cấp phát cho các bác sĩ cư ngụ ngoài nước Mỹ. Bảng danh sách sau đây liệt kê các quốc gia và số văn bằng đã cấp phát tại quốc gia đó:

- Hoa kỳ: 1167 văn bằng

- Gia Nã Đại: 48 văn bằng

- Pháp quốc: 18 văn bằng

- Úc Châu: 17 văn bằng

- Bỉ quốc: 5 văn bằng

- Anh quốc: 2 văn bằng

- Tây Đức, Hòa Lan, Thụy Sĩ và Do Thái: 1 văn bằng cho mỗi nước.

Ngoài văn bằng kể trên, các thành viên HĐK cũng còn ký rất nhiều giấy giới thiệu cho các sinh viên cũng như bác sĩ để giúp họ tìm nơi học tập hoặc huấn luyện.

Kể từ 1995, số bác sĩ Việt Nam di cư qua Mỹ càng ngày càng giảm. Cộng thêm với việc tái thiết lập quan hệ ngoại giao giữa Mỹ và Việt, các bác sĩ Việt ở ngoại quốc có thể trực tiếp xin chứng chỉ học trình và phó bản văn bằng từ Sài Gòn, nên hoạt động của HĐK cũng giảm dần. Văn bằng sau cùng được cấp phát vào tháng 3 năm 1998. Cho tới năm nay, năm 2002, các thành viên của HĐK đều đã về hưu, các thụ đắc viên văn bằng của HĐK cũng đều an cư lạc nghiệp trong nghề của mình, nhiệm kỳ của HĐK thiết tưởng cũng đã chấm dứt một cách bán chính thức. Có còn chăng chỉ là những chứng chỉ thay thế văn bằng do HĐK đã cấp phát, như để đánh dấu những hoạt động trong quãng thời gian trên một phần tư thế kỷ của cộng đồng YKDHS tại hải ngoại.

Kết luận.

Như trên đã trình bầy, tổng số bác sĩ trình luận án ra trường tại YKDHS từ 1947 tới 1975 là 2380 người. Trong khi đó, số chứng chỉ thay thế văn bằng do HĐK lưu vong cấp phát là 1261. Như vậy có nghĩa là hơn nửa số bác sĩ Việt Nam ra trường trrước năm 1975 tại YKDHS đã di tản ra ngoại quốc. Nếu kể thêm cả những bác sĩ đã ra ngoại quốc mà không hành nghề, và những người đã mất đi trong cuộc chiến hay trong những trại cải tạo, thì số bác sĩ còn lại ở Việt Nam chỉ vào khoảng trên dưới một phần ba tổng số ra trường mà thôi.

Nhìn lại quãng đường đã đi qua sau 25 năm hoạt động, HĐK lưu vong đã đạt được một kết quả không nhỏ trong công cuộc hỗ trợ các bác sĩ và sinh viên y khoa Việt Nam để họ có thể trở lại với nghề mà mình đã lựa chọn. Phần đông các sinh viên y khoa đã tiếp tục học lại tại các Y khoa Đại Học Mỹ và đã ra trường, và hầu hết các bác sĩ Việt tại Mỹ cũng như tại các nước khác đã có một chỗ đứng vững chắc trên phương diện nghề nghiệp. Phần lớn thành quả này tất nhiên là do sự cố gắng không ngừng của các đương sự, nhưng phần nhỏ cũng là một niềm an ủi cho các thành viên HĐK đã không uổng công trong công việc yểm trợ các đồng nghiệp và dẫn dắt đàn em trong những ngày đầu tiên nơi xứ lạ.

Tất cả những điều ghi nhận trên đây nay đã đi vào dĩ vãng. 

Trường YKDHH đã di chuyển ra chỗ khác. Ngôi trường cũ nay là Đại học Dược và chỉ còn một bộ môn Y khoa ở lại là bộ môn Ký sinh trùng. Năm 2000, tôi có dịp ghé thăm trường, và trong khu Ký sinh trùng, vẫn thấy còn chiếc bàn giấy cũ kỹ nhưng đồ sộ của cựu Khoa trưởng GS Galliard của những thập niên xa xưa. Và ở Institut du Radium của bà Marie Curie (nay là bịnh viện K) vẫn thấy những tủ đựng "lames" cũ kỹ từ thời GS Vũ Công Hòe (của những buổi thực tập Mô học không bao giờ quên được) và chiếc đèn treo trên trần nhà bằng đồng đen thực đồ sộ đã nổi tiếng từ thời bà Curie.

Trường YKDHS nay đã đổi tên là trường Đại Học Y Dược thành phố HCM. Trường sở vẫn còn như cũ, tuy có xây thêm vài cơ sở phụ thuộc. Đại giảng đường, hồ nước bên quán ăn không thay đổi. Số sinh viên mỗi lớp vào khoảng 200 người. Chương trình học thay đổi nhiều với những môn Chính trị học, Đông y, Dược thảo, Châm cứu, v.v... Sách vở sinh viên sử dụng là những sách do ban giảng huấn viết bằng tiếng Việt cho từng bộ môn. Ngay cổng vào có một quán bán sách y khoa, phần lớn sách bày bán là sách bằng tiếng Việt. Tháng 10 năm 2000 khi tôi ghé thăm, một cuộc thi tuyển Nội trú đang tiến hành, làm tôi chợt nghĩ tới năm 1970 khi mà vấn đề Nội trú đã là đề tài cho những cuộc biểu tình liên miên của sinh viên y khoa thời đó. Tôi có cảm tưởng là đã quay được một vòng 360 độ và đã trở về vị trí cũ.

LTD